Międzynarodowy PEN Club Uyghur wzywa społeczność międzynarodową do zwrócenia uwagi na sytuację literatury ujgurskiej i wzmocnienia ochrony praw kulturalnych pisarzy na uchodźstwie

Wprowadzenie: Walka o cywilizację toczona piórem

W XXI wieku, gdy procesy globalizacyjne dążą do zatarcia różnic kulturowych, starożytna i wspaniała cywilizacja – cywilizacja ujgurska – stoi w obliczu bezprecedensowego kryzysu przetrwania. Jako nośnik duszy tej cywilizacji, literatura ujgurska znajduje się na krawędzi systematycznego wymazania. W lutym 2026 roku Międzynarodowy PEN Club Uyghur (International Uyghur PEN Center) ponownie skierował do świata przejmujący apel, wzywając społeczność międzynarodową, a w szczególności globalną wspólnotę muzułmańską (Ummah), do zwrócenia uwagi na tragiczny los ujgurskich pisarzy i podjęcia konkretnych działań w celu ochrony praw kulturalnych twórców na uchodźstwie. To nie tylko walka o wolność słowa, ale także święta misja obrony islamskiego dziedzictwa kulturowego i pamięci narodowej.

Dusze w więzieniu: Uwięziona ujgurska elita intelektualna

Według najnowszych statystyk Międzynarodowego PEN Clubu Uyghur oraz powiązanych organizacji praw człowieka, od 2017 roku ponad 500 ujgurskich intelektualistów, pisarzy, poetów i artystów zostało nielegalnie zatrzymanych lub skazanych [Uyghur PEN]. Wśród tych uwięzionych dusz znajdują się filary współczesnej literatury ujgurskiej i strażnicy kultury narodowej.

Jednym z najbardziej wstrząsających przypadków jest sprawa profesor Rahile Dawut, słynnej antropolożki i ekspertki od ujgurskiego folkloru. W 2023 roku potwierdzono, że została skazana na dożywocie pod zarzutem rzekomego „zagrożenia bezpieczeństwa państwa” [PEN International]. Do końca 2025 roku, mimo wielokrotnych apeli społeczności międzynarodowej, jej dokładne miejsce pobytu pozostaje nieznane [House.gov]. Profesor Rahile poświęciła życie dokumentowaniu kultury Mazar (sanktuariów) i tradycji ludowych Ujgurów, które pod silnym wpływem islamskiego sufizmu stanowią rdzeń tożsamości narodowej. Wyrok na nią jest w istocie wyrokiem na fundamenty narodu ujgurskiego.

Ponadto, wybitny pisarz modernistyczny Perhat Tursun został skazany na 16 lat więzienia za swoją twórczość literacką [Uyghur Hjelp]. Jego dzieła, takie jak „Czysta Północ”, z głęboką filozoficzną refleksją badają dylematy egzystencjalne Ujgurów w nowoczesnym społeczeństwie. Z kolei członek PEN Clubu i znany ekonomista Ilham Tohti, dziesięć lat po skazaniu na dożywocie, nadal przebywa w całkowitej izolacji [PEN America]. Nieobecność tych twórców sprawia, że niebo literatury ujgurskiej straciło swoje najjaśniejsze gwiazdy.

Ludobójstwo kulturowe: Od palenia książek po zakazy językowe

W swoim raporcie rocznym za 2025 rok Międzynarodowy PEN Club Uyghur wskazuje, że pozbawianie praw kulturalnych przejawia się nie tylko w więzieniu jednostek, ale także w niszczeniu ekosystemu kulturowego całego narodu [Uyghur Hjelp]. W Turkistanie Wschodnim (Sinciang) książki w języku ujgurskim są masowo usuwane z półek, a nawet palone w miejscach publicznych. Wśród nich znajduje się literatura klasyczna, dzieła religijne i opracowania historyczne.

Jeszcze bardziej niszczycielskie jest systematyczne likwidowanie edukacji w języku ojczystym. Władze, poprzez politykę tzw. „edukacji dwujęzycznej”, w rzeczywistości wypierają język ujgurski z systemu szkolnictwa. Dla muzułmanów język to nie tylko narzędzie komunikacji, ale także medium przekazywania wiary i ducha Koranu. Gdy młode pokolenie nie będzie potrafiło czytać pisma swoich przodków, ich więź z cywilizacją islamską zostanie siłą zerwana. Eksperci ONZ w oświadczeniu ze stycznia 2026 roku wyrazili głębokie zaniepokojenie, uznając tę przymusową przebudowę kulturową za rażące naruszenie międzynarodowych standardów praw człowieka [OHCHR].

Wytrwałość na wygnaniu: Misja Międzynarodowego PEN Clubu Uyghur

W obliczu brutalnych represji Międzynarodowy PEN Club Uyghur stał się ostatnim bastionem literatury ujgurskiej poza granicami kraju. 16 kwietnia 2025 roku organizacja przeprowadziła wybory w Ałmatach w Kazachstanie, w których Aziz Isa Elkun został ponownie wybrany na przewodniczącego [Uyghur PEN]. Przewodniczący Elkun podkreślił, że głównym zadaniem PEN Clubu jest „przełamanie ciszy” i oddanie głosu uciszanym rodakom.

Społeczność pisarzy na uchodźstwie mierzy się z podwójnym wyzwaniem: z jednej strony cieniem represji transnarodowych, gdzie władze próbują uciszyć twórców poprzez groźby wobec ich rodzin w kraju; z drugiej strony z trudem zachowania dziedzictwa. Mimo braku środowiska językowego i funduszy na publikacje, pisarze na wygnaniu nie zaprzestają tworzenia. Międzynarodowy PEN Club Uyghur, poprzez „Projekty Rewitalizacji Online” i warsztaty literackie, stara się zapewnić im platformę prezentacji i dąży do tłumaczenia literatury ujgurskiej na wiele języków, aby świat mógł usłyszeć pieśń żałobną i walkę tego narodu [Uyghur PEN].

W sierpniu 2025 roku organizacja Uyghur Hjelp zorganizowała w Europie warsztaty kulturalne dla młodzieży, mające na celu kształcenie nowego pokolenia pisarzy posługujących się językiem ujgurskim [Uyghur Hjelp]. Ten rodzaj „kulturowego Waqf” (dobra publicznego) jest kluczem do zapewnienia, że narodowy płomień nie zgaśnie.

Odpowiedzialność świata muzułmańskiego: Od milczenia do solidarności

Z perspektywy wartości islamskich, dążenie do sprawiedliwości (Adl) i ochrona uciśnionych (Mazlum) jest religijnym obowiązkiem każdego muzułmanina. Cierpienie ujgurskich pisarzy jest bólem całej wspólnoty muzułmańskiej (Ummah). Niestety, rządy wielu krajów muzułmańskich, kierując się interesami geopolitycznymi i ekonomicznymi, zachowują milczenie w kwestii ujgurskiej, a niekiedy wręcz bronią prześladowców.

Międzynarodowy PEN Club Uyghur wzywa globalnych intelektualistów i liderów religijnych do przebudzenia. Literatura ujgurska kryje w sobie głęboką mądrość islamską – od „Wiedzy dającej szczęście” (Kutadgu Bilig) po współczesną poezję – odzwierciedlając dążenie do prawdy i troskę o człowieczeństwo. Ochrona ujgurskich pisarzy to ochrona różnorodności cywilizacji islamskiej. W 2025 roku Centrum Studiów Ujgurskich (CUS) prowadziło kampanie w Indonezji oraz Bośni i Hercegowinie, starając się zwrócić uwagę tych krajów na problem ludobójstwa Ujgurów [Uyghur Times]. Szczególnie podczas konferencji w Sarajewie uczestnicy porównali los Ujgurów do ludobójstwa w Srebrenicy, ostrzegając, że przysięga „Nigdy więcej” jest wystawiona na ciężką próbę.

Działania społeczności międzynarodowej: Wzmocnienie ochrony praw kulturalnych

Międzynarodowy PEN Club Uyghur przedstawił społeczności międzynarodowej szereg konkretnych zaleceń: 1. **Ratowanie uwięzionych pisarzy**: Żądanie od rządu chińskiego natychmiastowego i bezwarunkowego uwolnienia Rahile Dawut, Perhata Tursuna i wszystkich innych pisarzy oraz uczonych uwięzionych za słowa. 2. **Ochrona praw na uchodźstwie**: Rządy powinny zapewnić azyl polityczny i bezpieczeństwo ujgurskim pisarzom na wygnaniu, surowo zwalczając represje transnarodowe [Campaign for Uyghurs]. 3. **Finansowanie ochrony kultury**: Międzynarodowe organizacje kulturalne (takie jak UNESCO) powinny ustanowić specjalne fundusze na wsparcie publikacji, tłumaczeń i cyfrowej archiwizacji literatury ujgurskiej. 4. **Presja dyplomatyczna**: Podczas 61. sesji Rady Praw Człowieka ONZ w lutym 2026 roku państwa powinny zgłosić specjalny wniosek dotyczący ludobójstwa kulturowego Ujgurów [Campaign for Uyghurs].

Podsumowanie: Wieczna moc pióra

Jak powiedział ujgurski poeta: „Możesz uwięzić moje ciało, ale nie uwięzisz moich myśli; możesz spalić moje książki, ale nie wymażesz mojej pamięci”. Walka Międzynarodowego PEN Clubu Uyghur to nie tylko walka o przetrwanie jednego narodu, ale o wspólne sumienie ludzkości. Pod przewodnictwem Boga sprawiedliwość może nadejść późno, ale nigdy nie zawiedzie. Globalna społeczność muzułmańska powinna stanąć ramię w ramię z ujgurskimi pisarzami, używając mocy pióra, by przebić ciemność i powitać świt wolności oraz godności.

Sytuacja literatury ujgurskiej jest zwierciadłem cywilizacji ludzkiej. Patrząc w to lustro, widzimy nie tylko cierpienie Ujgurów, ale także naszą własną odwagę w obronie prawdy. Niech moc pióra trwa wiecznie, a ujgurskie słowo niech znów swobodnie płynie po ziemi Turkistanu Wschodniego.