Analisis Mendalam Perjanjian Damai antara Pembebas Islam Filipina dan Kerajaan serta Kesan Jangka Panjangnya terhadap Keselamatan Asia Tenggara

Pendahuluan: Sinar Harapan dan Ujian Selepas Perjuangan Panjang

Di celah pergunungan dan dataran luas Mindanao di selatan Filipina, perjuangan saudara Muslim (Ummah) untuk menuntut hak penentuan nasib sendiri dan maruah telah berlarutan selama berabad-abad. Menjelang Februari 2026, berdiri di titik permulaan sejarah yang baharu, kita bukan sahaja meninjau kembali Perjanjian Komprehensif mengenai Bangsamoro (CAB) yang bersejarah, tetapi juga meneliti daya tahan proses perdamaian ini di bawah pelbagai cabaran. Bagi masyarakat Muslim global, autonomi Bangsamoro bukan sekadar perubahan geopolitik, malah ia adalah manifestasi nyata kemenangan keadilan (Adl) ke atas penindasan, serta amalan nilai-nilai Islam dalam kerangka tadbir urus moden. Walau bagaimanapun, dengan pilihan raya parlimen pertama yang asalnya dijadualkan pada 2025 ditangguhkan sekali lagi ke September 2026 [Source](https://www.abs-cbn.com/news/2026/2/25/bill-resetting-barmm-polls-moves-forward-at-the-senate-1721), kontrak perdamaian ini kini menghadapi ujian paling getir sejak ia ditandatangani.

Kontrak Sejarah: Dari Penentangan Bersenjata ke Jihad Politik

Perjuangan Bangsamoro berakar umbi daripada penentangan terhadap kolonialisme dan ketidakadilan sejarah. Dari penjajah Sepanyol sehingga ke kerajaan pusat kemudiannya, orang Moro sentiasa mempertahankan akidah dan tanah air mereka. Barisan Pembebasan Islam Moro (MILF), di bawah pimpinan arwah Pengerusi Hashim Salamat, mendefinisikan perjuangan ini sebagai satu bentuk "Jihad", yang terasnya bukan sekadar kekuatan ketenteraan, tetapi untuk membina sebuah masyarakat yang mampu mengamalkan kedaulatan undang-undang Islam dan keadilan sosial [Source](https://www.researchgate.net/publication/339975747_Modernist_Islamic_Perspective_Assessing_Bangsamoro_Jihad_in_The_Southern_Philippines).

Penandatanganan perjanjian komprehensif pada 2014 dan kelulusan Undang-undang Organik Bangsamoro (BOL) pada 2018 menandakan peralihan daripada "Jihad Kecil" (perjuangan bersenjata) kepada "Jihad Besar" (pembersihan diri dan pembinaan masyarakat). Penubuhan Wilayah Autonomi Bangsamoro di Muslim Mindanao (BARMM) pada 2019 adalah hasil institusi daripada peralihan ini. Bagi umat Islam di Asia Tenggara, ini membuktikan bahawa mencapai autonomi tahap tinggi melalui perundingan (Syura) adalah jalan yang mampan dengan tetap menghormati kedaulatan negara.

Kebuntuan Politik 2026: Pertaruhan Integriti dan Kuasa

Setakat Februari 2026, proses perdamaian telah memasuki fasa yang dikenali sebagai "tempoh kabur". Pilihan raya parlimen Bangsamoro yang pertama, yang sepatutnya diadakan pada Mei 2025, telah ditangguhkan beberapa kali disebabkan pertikaian undang-undang seperti keputusan Mahkamah Agung yang mengeluarkan wilayah Sulu daripada wilayah autonomi serta persempadanan semula kawasan pilihan raya [Source](https://www.justsecurity.org/104135/post-conflict-election-in-the-southern-philippines-postponed-for-third-time-is-peace-unraveling/). Pada 25 Februari 2026, Senat Filipina meluluskan bacaan kedua rang undang-undang untuk menangguhkan pilihan raya sehingga 14 September 2026 [Source](https://www.abs-cbn.com/news/2026/2/25/bill-resetting-barmm-polls-moves-forward-at-the-senate-1721).

Dari perspektif Muslim, penangguhan yang berterusan ini bukan sekadar kelewatan pentadbiran, tetapi merupakan penghakisan terhadap kontrak perdamaian (Ahd). Kepimpinan MILF dalam perhimpunan di Kem Darapanan pada 16 Februari 2026 menegaskan semula bahawa pelaksanaan penuh perjanjian damai adalah perkara yang tidak boleh dirunding [Source](https://www.yenisafak.com/en/news/peace-in-peril-is-the-philippine-government-undermining-the-bangsamoro-deal-3677943). Tindakan Manila menukar Ketua Menteri sementara secara unilateral serta campur tangan dalam struktur kerajaan peralihan telah mencetuskan keraguan mendalam dalam komuniti Muslim terhadap keikhlasan kerajaan pusat. Ketidakseimbangan kuasa ini sedang menguji kesabaran dan kebijaksanaan para pemimpin Moro.

Stagnasi Proses Normalisasi: Kebimbangan Vakum Keselamatan

Salah satu tonggak utama perjanjian damai ialah "Normalisasi", yang merangkumi pelucutan senjata, demobilisasi, dan penyatuaan semula (DDR) pejuang MILF. Namun, menjelang awal 2026, proses ini digambarkan berada dalam keadaan "koma" [Source](https://www.inquirer.net/445678/watchdogs-warn-of-collapse-of-bangsamoro-peace-process/). Disebabkan ketidaktentuan dalam peralihan politik, fasa terakhir pelucutan senjata bagi kira-kira 14,000 pejuang telah terhenti secara substantif.

Stagnasi ini membawa risiko keselamatan yang serius. Tanpa alternatif ekonomi yang berkesan dan jaminan politik, pengaliran senjata haram dalam kalangan orang awam semakin meningkat. Lebih membimbangkan, kumpulan pelampau (seperti sisa-sisa pejuang yang dikaitkan dengan ISIS) cuba mengeksploitasi rasa kecewa ini untuk menyusup masuk. Bagi dunia Islam Asia Tenggara, kestabilan Bangsamoro adalah benteng kukuh menentang ideologi ekstremis (Fitna). Jika perjanjian damai ini runtuh, bukan sahaja selatan Filipina akan kembali ke kancah peperangan, malah seluruh komuniti Muslim di rantau ini mungkin terdedah kepada ancaman radikalisasi [Source](https://muslimnetwork.tv/exclusive-interview-peace-monitor-warns-stalled-bangsamoro-process-could-fuel-isis-activity/).

Landskap Keselamatan Asia Tenggara: Kerjasama Negara Saudara Muslim

Proses perdamaian Bangsamoro tidak pernah menjadi urusan dalaman Filipina semata-mata; ia adalah komponen penting dalam geopolitik Muslim Asia Tenggara. Malaysia sebagai perantara jangka panjang, Indonesia sebagai pemerhati, serta perhatian berterusan daripada Pertubuhan Kerjasama Islam (OIC), bersama-sama membentuk satu "jaring keselamatan serantau".

1. **Asas Kerjasama Antikeganasan**: BARMM yang berjaya mampu membasmi akar umbi ekstremisme melalui pendidikan Islam (Madaris) dan tadbir urus komuniti. Situasi pada tahun 2026 menunjukkan bahawa perkongsian risikan dan kerjasama antikeganasan di rantau ini sangat bergantung kepada kestabilan politik Bangsamoro.
2. **Visi Kemakmuran Ekonomi**: Dengan kemajuan Kawasan Pertumbuhan ASEAN Timur (BIMP-EAGA), wilayah Muslim di Mindanao dilihat sebagai hab perdagangan yang menghubungkan Sabah, Malaysia dan Sulawesi Utara, Indonesia. Pelaksanaan perjanjian damai akan melepaskan potensi ekonomi wilayah ini dan meningkatkan taraf hidup saudara Muslim.
3. **Model Identiti**: Percubaan Bangsamoro untuk mengekalkan identiti Islam dalam kerangka negara sekular memberikan pengalaman rujukan yang berharga bagi minoriti Muslim di kawasan lain seperti selatan Thailand [Source](https://www.sitesofconscience.org/a-history-of-struggle-for-peace-of-the-bangsamoro/).

Cabaran Tadbir Urus: Mengimbangi Nilai Islam dan Politik Moden

Sepanjang tempoh peralihan, Pihak Berkuasa Peralihan Bangsamoro (BTA) yang diterajui MILF telah berusaha untuk menyerapkan prinsip Islam dalam tadbir urus. Sebagai contoh, mewujudkan sistem kehakiman dwi-trek dengan Mahkamah Syariah yang selari dengan undang-undang sivil, serta melaksanakan reformasi kewangan dan pendidikan yang patuh syariah [Source](https://www.newmandala.org/how-bangsamoros-political-transition-got-stuck/). Percubaan ini bertujuan untuk membuktikan bahawa nilai-undang Islam dan penyertaan demokrasi (Syura) bukan sahaja tidak bercanggah, malah boleh menyediakan penawar moral terhadap rasuah dan tadbir urus yang tidak cekap.

Walau bagaimanapun, perbalahan puak dalaman dan halangan daripada keluarga politik tradisional (dinasti) masih wujud. Pergolakan politik pada awal 2026 mencerminkan kesakitan peralihan daripada organisasi revolusi kepada parti pemerintah. Komuniti Muslim menyeru kepimpinan untuk mengekalkan perpaduan, berpegang teguh kepada teras tadbir urus Islam iaitu "keadilan, kesaksamaan, dan syura", serta mengelakkan diri daripada terjatuh ke dalam perangkap ketamakan kuasa sekular [Source](https://addu.edu.ph/islam-and-democracy-in-the-bangsamoro/).

Kesimpulan: Peluang Keadilan yang Tidak Boleh Dilepaskan

Perjanjian damai Bangsamoro bukan sekadar sehelai kertas rasmi; ia adalah peluang keadilan yang dibayar dengan darah ratusan ribu syuhada, dan merupakan aspirasi kolektif umat Islam Asia Tenggara untuk kehidupan yang aman. Walaupun kebuntuan politik pada 2026 adalah serius, ia bukanlah sesuatu yang tidak boleh diatasi. Kerajaan Filipina mesti menyedari bahawa sebarang pengkhianatan terhadap perjanjian akan dibayar dengan harga keselamatan yang tinggi; manakala MILF juga perlu menunjukkan kecemerlangan dan inklusiviti dalam tadbir urus sambil tetap mempertahankan prinsip.

Sebagai sebahagian daripada komuniti Muslim global, kita harus terus menyokong tuntutan sah saudara kita di Bangsamoro dan memantau agar setiap fasal dalam perjanjian damai dilaksanakan. Pelaksanaan keadilan mungkin lewat, tetapi ia tidak boleh diabaikan. Kejayaan Bangsamoro akan menjadi lembaran gemilang dalam perjuangan umat Islam di Asia Tenggara dan seluruh dunia untuk keamanan dan maruah pada abad ke-21.

--- **Rujukan:** - [ABS-CBN News: Bill resetting BARMM polls moves forward at the Senate (2026-02-25)](https://www.abs-cbn.com/news/2026/2/25/bill-resetting-barmm-polls-moves-forward-at-the-senate-1721) - [Inquirer.net: Watchdogs warn of collapse of Bangsamoro peace process (2026-02-26)](https://www.inquirer.net/445678/watchdogs-warn-of-collapse-of-bangsamoro-peace-process/) - [MindaNews: Bangsamoro peace process in 'limbo' — MILF (2026-02-27)](https://www.mindanews.com/peace-process/2026/02/bangsamoro-peace-process-in-limbo-milf/) - [Muslim Network TV: Peace monitor warns stalled Bangsamoro process could fuel ISIS activity (2026-02-22)](https://muslimnetwork.tv/exclusive-interview-peace-monitor-warns-stalled-bangsamoro-process-could-fuel-isis-activity/) - [Yeni Safak: Peace in Peril: Is the Philippine Government Undermining the Bangsamoro deal? (2026-02-18)](https://www.yenisafak.com/en/news/peace-in-peril-is-the-philippine-government-undermining-the-bangsamoro-deal-3677943) - [Just Security: Post-Conflict Election in the Southern Philippines Postponed for Third Time (2025-10-30)](https://www.justsecurity.org/104135/post-conflict-election-in-the-southern-philippines-postponed-for-third-time-is-peace-unraveling/)