Πώς τα κομμένα πλακίδια σχηματίζουν γεωμετρικά ψηφιδωτά ζελίζ

Πώς τα κομμένα πλακίδια σχηματίζουν γεωμετρικά ψηφιδωτά ζελίζ

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Δείτε πώς το ζελίζ συνδυάζει εφυαλωμένα κομμάτια και αρμούς, μέσα από έργα της Φεζ και της Αλάμπρα, σύγχρονη χειροτεχνία και ιστορικές αποκαταστάσεις.

Το ζελίζ είναι ψηφιδωτό από πλακίδια, στο οποίο μεμονωμένα κομμάτια εφυαλωμένης κεραμικής συναρμόζονται σε μια μεγαλύτερη σύνθεση. Συνδέεται στενά με το Μαρόκο και τις αρχιτεκτονικές παραδόσεις του δυτικού ισλαμικού κόσμου. Τα άστρα και οι πλεκόμενες ταινίες σχηματίζονται από πραγματικά κομμάτια και αρμούς: το σχέδιο αποτελεί διάταξη υλικού, όχι απλώς μια εικόνα ζωγραφισμένη πάνω σε ένα πλακίδιο. Τα παραδείγματα από τη Φεζ, την Αλάμπρα και μουσεία εξηγούν την προσαρμογή στην αρχιτεκτονική και τη χρονολόγηση συγκεκριμένων έργων, διακρίνοντας αρχικά υλικά, σύγχρονη χειροτεχνία και αποκαταστάσεις.

Στις μουσειακές δημοσιεύσεις συναντώνται επίσης οι γραφές zellij, zillij και zilij. Για τις συγγενικές συνθέσεις από κομμένα πλακίδια στην Αλάμπρα της Γρανάδας, οι ισπανικές καταγραφές χρησιμοποιούν τον όρο alicatado. Η σύγκριση συγκεκριμένων έργων είναι χρησιμότερη από την υπόθεση ότι κάθε επιφάνεια με άστρα κατασκευάστηκε με την ίδια τεχνική. Μια σύγχρονη μαροκινή εγκατάσταση, μια μεσαιωνική νασριδική σύνθεση και μια μεταγενέστερη γύψινη απομίμηση μπορεί να μοιάζουν, αλλά να έχουν διαφορετικά υλικά και ιστορίες.

Από το εφυαλωμένο πλακίδιο στο συναρμοσμένο ψηφιδωτό

Η περιγραφή της επένδυσης στη Sala de la Barca από την Αλάμπρα αναφέρεται σε κεραμικά κομμάτια κομμένα από τετράγωνα εφυαλωμένα πλακίδια. Μια έγχρωμη υαλώδης επιφάνεια καλύπτει το πήλινο σώμα. Η κοπή δίνει τα σχήματα που χρειάζεται η σύνθεση, ενώ η συναρμολόγησή τους δημιουργεί το μεγαλύτερο σχέδιο. Το μικρό κομμάτι, η εφυαλωμένη όψη και η ολοκληρωμένη επένδυση είναι επομένως τρία διαφορετικά επίπεδα παρατήρησης.

Για να κατανοήσετε τη συναρμογή, φανταστείτε μια χάρτινη εκδοχή. Επιλέξτε ένα κέντρο σε σχήμα άστρου, κόψτε τα αντίστοιχα πολύγωνα γύρω του και τοποθετήστε τα δίπλα του, χωρίς επικάλυψη των ακμών. Τώρα αλλάξτε το πλάτος ενός πολυγώνου. Τα γειτονικά κομμάτια πρέπει να μετακινηθούν ή να αφήσουν κενό, και η αλλαγή μπορεί να επηρεάσει το επόμενο άστρο. Η άσκηση εξηγεί γιατί η ακριβής εφαρμογή των συνδετικών κομματιών έχει τόση σημασία όσο και η σχεδίαση του πιο ευδιάκριτου μοτίβου. Παρουσιάζει ένα πρόβλημα συναρμογής· δεν αναπαριστά μια τεκμηριωμένη διαδικασία μεσαιωνικού εργαστηρίου.

Ένα ζωγραφισμένο γεωμετρικό πλακίδιο έχει διαφορετική δομή: πολλά χρωματιστά σχήματα μπορούν να βρίσκονται πάνω σε ένα ενιαίο κεραμικό σώμα. Στο ψηφιδωτό από κομμένα πλακίδια, μέρος του σχεδίου προκύπτει από τα όρια χωριστών κομματιών. Ξεκινήστε λοιπόν εξετάζοντας πού βρίσκονται οι πραγματικοί αρμοί. Περιβάλλουν τα μικρά χρωματιστά σχήματα ή ένα ακέραιο τετράγωνο πλακίδιο περιλαμβάνει πολλά σχήματα στην όψη του; Το επιφανειακό μοτίβο και η μορφή των κεραμικών στοιχείων χρειάζονται χωριστή καταγραφή.

Αυτή η διάκριση αποτρέπει και τη σύγχυση με το ψηφιδωτό ως ευρύτερη κατηγορία. Η εξέτασή μας των αρχιτεκτονικών ψηφιδωτών στο Khirbat al-Mafjar αφορά διαφορετικό περιβάλλον και διαφορετική ιστορία υλικών. Η λέξη «ψηφιδωτό» δηλώνει συναρμολόγηση από κομμάτια· δεν αρκεί από μόνη της για να προσδιορίσει τη μαροκινή τέχνη των εφυαλωμένων πλακιδίων.

Πώς διαβάζεται η σύνθεση της Sala de la Barca

Η Αλάμπρα συνδέει την επένδυση του κάτω τμήματος των τοίχων στη Sala de la Barca με τα έργα του Μωάμεθ Ε΄ στο ανάκτορο Comares, περίπου το 1369. Η περιγραφή εντοπίζει λευκές ταινίες που σχηματίζουν οκτάγωνα, με μαύρα ή μπλε οκτάκτινα άστρα στο εσωτερικό τους. Γύρω από τα άστρα βρίσκονται τέσσερα μαύρα και τέσσερα πράσινα κομμάτια. Αυτές οι λεπτομέρειες αφορούν τη συγκεκριμένη σύνθεση, όχι μια υποχρεωτική χρωματική παλέτα για κάθε έργο ζελίζ.

Διαβάστε τη σύνθεση σε δύο στάδια. Πρώτα ακολουθήστε τις λευκές ταινίες και εντοπίστε τα οκταγωνικά περιγράμματά τους. Έπειτα εξετάστε τα χρωματιστά κομμάτια μέσα σε κάθε περίγραμμα. Η ταινία οργανώνει την επιφάνεια, ενώ το άστρο παρέχει ένα κέντρο. Αν μετρήσετε μόνο τις ακτίνες του άστρου, παραβλέπετε τον ρόλο των γύρω κομματιών και τις κοινές συνδέσεις ανάμεσα σε γειτονικές μονάδες. Μια πλήρης περιγραφή χρειάζεται τόσο το αναγνωρίσιμο μοτίβο όσο και το δίκτυο που το συνδέει με το επόμενο.

Η άσκηση βοηθά επίσης να φανεί ο δομικός ρόλος του χρώματος. Αν φανταστείτε όλα τα κομμάτια στο ίδιο χρώμα, ορισμένα όρια παραμένουν ευδιάκριτα χάρη στους αρμούς, αλλά η διαδρομή της λευκής ταινίας γίνεται δυσκολότερο να ακολουθηθεί. Το χρώμα μπορεί να ομαδοποιεί χωριστά κομμάτια σε μια φαινομενικά ενιαία γραμμή ή να ξεχωρίζει το κέντρο από το περιβάλλον του. Πρόκειται για παρατήρηση σχετικά με την ανάγνωση της καταγεγραμμένης σύνθεσης, όχι για απόδειξη κάποιας καθολικής συμβολικής σημασίας του λευκού, πράσινου, μαύρου ή μπλε.

Ένα οκτάγωνο, ένα οκτάκτινο άστρο και οκτώ περιβάλλοντα κομμάτια είναι διαφορετικές μετρήσεις. Όταν συγκρίνετε φωτογραφίες, διαχωρίστε το περίγραμμα, το κεντρικό μοτίβο και τα κομμάτια γύρω του. Παρόμοιες αριθμητικές περιγραφές μπορούν να αναφέρονται σε διαφορετικά επίπεδα του σχεδίου. Η αναφορά στον αριθμό των ακτίνων δεν υποκαθιστά την καταγραφή των επιμέρους κεραμικών στοιχείων.

Πώς ένα επαναλαμβανόμενο σχέδιο προσαρμόζεται σε έναν τοίχο

Η επανάληψη δεν λύνει ολόκληρο το αρχιτεκτονικό πρόβλημα. Μια επένδυση έχει πλάτος, ύψος, άκρες και γειτονικές επιφάνειες. Η καταγραφή του πίνακα από το Dar al-Árusa, ενός σωζόμενου τμήματος από το ανάκτορο στο Cerro del Sol, τονίζει την επιλογή σχεδίου και αναλογιών για έναν δεδομένο αρχιτεκτονικό χώρο. Το πλαίσιο και η εσωτερική επιφάνεια πρέπει να λειτουργούν μαζί, καθώς ο μεμονωμένος επαναλαμβανόμενος πυρήνας δεν αποτελεί όλη τη σύνθεση.

Σκεφτείτε μια απλή άσκηση διάταξης: τοποθετήστε τρεις ίσες μονάδες, καθεμία με ένα άστρο στο κέντρο, μέσα σε ένα ορθογώνιο. Διευρύνετε λίγο το ορθογώνιο χωρίς να αλλάξετε τις μονάδες. Χρειάζεται τώρα να αποφασίσετε αν θα μεγαλώσετε το περιθώριο, θα τροποποιήσετε τα διαστήματα ή θα αλλάξετε την κλίμακα της μονάδας. Κάθε επιλογή μεταβάλλει τη σχέση ανάμεσα στο κέντρο και την άκρη. Η άσκηση δείχνει το πρόβλημα προσαρμογής που συζητά η μουσειακή περιγραφή· δεν αποδεικνύει ποια επιλογή έκανε ο δημιουργός ενός χαμένου πίνακα.

Η περιγραφή του πίνακα από το Mexuar, δημοσιευμένη τον Απρίλιο του 2011, δίνει ένα πιο συγκεκριμένο γεωμετρικό παράδειγμα. Αναγνωρίζει έναν τετραγωνικό και οκταγωνικό σκελετό που προκύπτει από την υπέρθεση ενός διαγώνιου τετραγωνικού πλέγματος σε ένα άλλο τετραγωνικό πλέγμα. Η κεντρική επιφάνεια συνδυάζει διατάξεις με οκτώ και δεκαέξι κορυφές, ενώ στενότερες ζώνες φέρουν πλεκόμενες χρωματιστές ταινίες. Το μουσείο περιγράφει τα κεραμικά στοιχεία ως μονόχρωμα εφυαλωμένα κομμάτια, κομμένα ή διαμορφωμένα σε μήτρες.

Η τελευταία λεπτομέρεια θέτει όριο στις γενικεύσεις για την κατασκευή. Η μουσειακή αναφορά σε κομμάτια διαμορφωμένα σε μήτρες δεν πρέπει να αντικαθίσταται με τον ισχυρισμό ότι κάθε στοιχείο κόπηκε με την ίδια μέθοδο. Για τη γεωμετρία των επαναλαμβανόμενων μονάδων, δείτε τον ξεχωριστό οδηγό μας για κύκλους, πλέγματα και επαναλαμβανόμενα άστρα. Εδώ το ερώτημα είναι πώς η σύνθεση αποκτά υλική μορφή και καταλαμβάνει την επιφάνεια που της έχει δοθεί.

Η Φεζ και η συνέχεια της αρχιτεκτονικής χειροτεχνίας

Η Φεζ παρέχει ένα αρχιτεκτονικό πλαίσιο για αυτή την τέχνη, όχι μια χρονολογία για κάθε πλακίδιο που σώζεται εκεί. Η καταγραφή της UNESCO για τη μεδίνα της Φεζ τοποθετεί τη σημαντική ανάπτυξη της πόλης κατά τη δυναστεία των Μαρινιδών στον 13ο και 14ο αιώνα και αναγνωρίζει τη διατήρηση αρχιτεκτονικών γνώσεων και διακοσμητικών τεχνών. Η μεδίνα εντάχθηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1981. Αυτή είναι η εγγραφή της ιστορικής πόλης, όχι μια ξεχωριστή εγγραφή της τέχνης ζελίζ στην UNESCO.

Σε ένα κείμενο του Απριλίου 2017, η ερευνήτρια του Met Courtney A. Stewart περιγράφει τον μεντρεσέ Bou Inania, που χτίστηκε περίπου το 1350, με πολύχρωμο ζελίζ, σκαλισμένο στόκο και ξυλόγλυπτα από κέδρο. Εντοπίζει επίσης τη συνέχεια του ψηφιδωτού από πλακίδια στο τέμενος Χασάν Β΄ στην Καζαμπλάνκα, που ολοκληρώθηκε το 1993. Οι δύο κατασκευές κάνουν σαφή τη διάκριση ανάμεσα στη διατήρηση ενός διακοσμητικού λεξιλογίου και στην ηλικία μιας συγκεκριμένης εγκατάστασης.

Συγκρίνετε πρώτα τα υλικά και ύστερα τα άστρα. Το πλακιδωτό κάτω τμήμα ενός τοίχου, μια σκαλισμένη γύψινη επιφάνεια και μια ξύλινη οροφή μπορούν όλα να χρησιμοποιούν επαναλαμβανόμενη διακόσμηση, αλλά κατασκευάζονται και συντηρούνται διαφορετικά. Μια φωτογραφία ολόκληρης της αυλής μπορεί να συμπτύσσει αυτές τις στρώσεις σε μια ενιαία διακοσμητική εντύπωση. Η εξέταση των ορίων τους επαναφέρει τη διάκριση ανάμεσα στην κεραμική συναρμογή, τη γλυπτική στον γύψο και την ξυλουργική.

Η συνέχεια δεν σημαίνει ότι κάθε μεταγενέστερος τεχνίτης επανέλαβε χωρίς αλλαγή όλες τις παλαιότερες διαδικασίες. Σημαίνει ότι τα συγκεκριμένα κτίρια τεκμηριώνουν συγγενικές μορφές και υλικά σε διαφορετικές εποχές. Η χρονολόγηση ενός κτιρίου, η χρονολόγηση μιας σωζόμενης επένδυσης και η αναγνώριση μιας επισκευής παραμένουν ξεχωριστά ερωτήματα. Η απάντηση στο ένα δεν αρκεί για να απαντηθούν αυτόματα τα υπόλοιπα.

Τι δείχνει η Μαροκινή Αυλή του Met από το 2011

Η Μαροκινή Αυλή Patti Cadby Birch είναι ένα τεκμηριωμένο σύγχρονο έργο που κάνει ορατές αυτές τις στρώσεις. Η εκπαιδευτική δημοσίευση του Met, ενότητα 3, αποδίδει την επιτόπια κατασκευή της στο μουσείο το 2011 στην οικογένεια Naji και την Arabesque, Inc., από τη Φεζ. Οι τοίχοι τοποθετούν τα έγχρωμα κομμένα πλακίδια κάτω από σκαλισμένο στόκο και το σκαλισμένο ξύλο στην επάνω ζώνη. Η εγκατάσταση περιλαμβάνει επίσης νασριδικούς μαρμάρινους κίονες που αποκτήθηκαν για τη συλλογή και χρονολογούνται περίπου στα έτη 1350–1400.

Η αυλή συνδυάζει επομένως σύγχρονη χειροτεχνία με παλαιότερα αντικείμενα. Η επένδυσή της δεν πρέπει να περιγράφεται ως μεσαιωνική αίθουσα που μεταφέρθηκε ακέραιη από το Μαρόκο ή τη Γρανάδα. Παράλληλα, ο χαρακτηρισμός «σύγχρονη» δεν κάνει τη χειροτεχνική διαδικασία φανταστική: το μουσείο κατονομάζει τους δημιουργούς, τη χρονολογία κατασκευής και τα υλικά. Μια αξιόπιστη περιγραφή μπορεί να αναγνωρίζει τόσο τα ιστορικά πρότυπα όσο και το νεοκατασκευασμένο αρχιτεκτονικό περιβάλλον.

Στην περιγραφή της γκαλερί από την Julia Rooney τον Απρίλιο του 2015, το μοτίβο tastir της αυλής χρησιμοποιεί 70 διαφορετικούς τύπους σχημάτων, κομμένων ξεχωριστά και συναρμοσμένων σε οκτάκτινα και δεκαεξάκτινα άστρα. Το εβδομήντα αφορά τους τύπους που χρησιμοποιήθηκαν σε αυτή την εγκατάσταση. Δεν είναι ο αριθμός των κομματιών σε κάθε πίνακα ούτε ένας κανόνας που ισχύει για όλα τα έργα ζελίζ.

Το παράδειγμα δείχνει γιατί μια πλήρης επένδυση μπορεί να απαιτεί πολύ περισσότερα από ένα μόνο πρότυπο άστρου. Τα κέντρα, οι συνδέσεις και τα όρια συμβάλλουν στη συνολική επιφάνεια. Όταν συζητάτε την πολυπλοκότητα, διευκρινίστε τι μετρήθηκε: ακτίνες άστρων, επαναλαμβανόμενα κέντρα, μεμονωμένα κομμάτια ή διαφορετικοί τύποι κομματιών. Η ανάμειξη αυτών των κατηγοριών παράγει εντυπωσιακούς αριθμούς χωρίς σαφή περιγραφή του έργου.

Παρόμοια άστρα μπορούν να ανήκουν σε διαφορετικές παραδόσεις υλικών

Το ψηφιδωτό από κομμένη κεραμική δεν περιορίζεται στον δυτικό ισλαμικό κόσμο. Το Δωδεκάκτινο Άστρο, αριθμός καταλόγου 1925.40, στο Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγο χρονολογείται στα τέλη του 15ου αιώνα και αποδίδεται στο Ιράν ή την Κεντρική Ασία. Η καταγραφή αναγνωρίζει εφυαλωμένα πλακίδια από κεραμικό υλικό τύπου fritware, που κόπηκαν και επανασυναρμολογήθηκαν ως ψηφιδωτό. Σημειώνει επίσης ότι άλλα σωζόμενα αστερόσχημα πλακίδια της περιόδου συχνά ψήνονταν ως ενιαία κομμάτια.

Αυτή η σύγκριση διαχωρίζει το περίγραμμα ενός ολοκληρωμένου αντικειμένου από τον τρόπο κατασκευής του. Ένα αστερόσχημο αντικείμενο μπορεί να είναι ένα κεραμικό κομμάτι ή μια συναρμογή μικρότερων κομματιών. Αντίστροφα, μια σύνθεση μπορεί να περιέχει ένα άστρο που αποτελεί μόνο μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης ορθογώνιας επιφάνειας. Η εξωτερική σιλουέτα δεν μπορεί από μόνη της να απαντήσει στο ερώτημα της υλικής δομής.

Το έργο του Σικάγο περιλαμβάνει άνθη και ελισσόμενους βλαστούς σε τιρκουάζ και μπλε του κοβαλτίου. Η γεωμετρική δομή και η φυτική διακόσμηση μπορούν έτσι να λειτουργούν σε διαφορετικά επίπεδα του ίδιου έργου. Το άρθρο μας για τα φύλλα και τους βλαστούς της αραβουργίας εξετάζει το δεύτερο λεξιλόγιο. Γενικότεροι ισχυρισμοί ότι όλη η ισλαμική τέχνη αποκλείει την απεικόνιση χρειάζονται επίσης διευκρινίσεις, όπως εξηγούν τα μουσειακά παραδείγματα ανθρώπων και ζώων.

Η καταγραφή του Σικάγο προτείνει έναν άμβωνα, μια μεγάλη αίθουσα ή έναν μεντρεσέ ως πιθανά αρχικά περιβάλλοντα για το ψηφιδωτό. Οι εναλλακτικές αυτές παραμένουν πιθανότητες. Ούτε το αστερόσχημο περίγραμμα ούτε το υλικό προσδιορίζει ένα βέβαιο αρχικό κτίριο. Αν ονομάζαμε το αντικείμενο μαροκινό ζελίζ, θα παραβλέπαμε επιπλέον τη γεωγραφική απόδοση που δηλώνει το μουσείο. Η αβεβαιότητα της καταγραφής πρέπει να διατηρείται στην περιγραφή.

Όταν η όψη πλακιδίων προέρχεται από ιστορική αποκατάσταση

Η εμφάνιση γίνεται ιδιαίτερα παραπλανητική ύστερα από αποκαταστάσεις. Μια μελέτη του 2021 από την Pilar de Hoyos Alonso, την Isabel Sánchez Marqués και τον Fernando Guerra-Librero στα Cuadernos de la Alhambra εξετάζει την επένδυση του κάτω τμήματος των τοίχων στη Sala de los Reyes. Το 1858–59, ο Rafael Contreras αντικατέστησε φθαρμένη επένδυση με γύψινες αναπαραγωγές που μιμούνταν την αρχική εφυαλωμένη κεραμική διακόσμηση. Η επίμονη υγρασία συνέχισε να προκαλεί φθορές και στα νέα στοιχεία.

Οι συγγραφείς συζητούν τις εργασίες συντήρησης του 2011–12, τόσο στα σωζόμενα αρχικά υλικά όσο και στις αναπαραγωγές του 19ου αιώνα. Οι μεταγενέστερες στρώσεις είχαν αποκτήσει τη δική τους θέση στην ιστορία της αίθουσας. Η περίπτωση δείχνει γιατί μια φαινομενικά συνεχής γεωμετρική επιφάνεια μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερα από ένα υλικά και περισσότερες από μία περιόδους επέμβασης. Η ομοιότητα του σχεδίου δεν συνεπάγεται ίδια ηλικία ή ίδια υλική σύσταση.

Για έναν επισκέπτη, το χρήσιμο ερώτημα είναι ποια τμήματα αποτελούν αρχική κεραμική, ποια είναι μεταγενέστερες προσθήκες και τι τεκμηριώνουν οι καταγραφές συντήρησης. Ένα όμοιο σχέδιο δεν αποδεικνύει όμοιο υλικό. Ούτε μπορεί μια φωτογραφία μόνη της να εντοπίσει την αιτία φθοράς ή να δικαιολογήσει μια επέμβαση. Η οπτική ομοιότητα και τα προβλήματα υγρασίας του κτιρίου είναι διαφορετικά ζητήματα· αυτό το άρθρο δεν αποτελεί τεχνική προδιαγραφή επισκευής.

Η εικόνα εξωφύλλου είναι αναπαράσταση σκηνής χειροτεχνίας δημιουργημένη με βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης, όχι φωτογραφία συγκεκριμένου ιστορικού εργαστηρίου, μνημείου ή σωζόμενου πίνακα. Για τα κατονομαζόμενα έργα, χρησιμοποιήστε τις συνδεδεμένες μουσειακές καταγραφές και μελέτες συντήρησης. Οι ημερομηνίες και οι περιγραφές υλικών επιτρέπουν ασφαλέστερη σύγκριση από την εικονογραφική ομοιότητα και μόνο.

Πηγές