Η προϊσλαμική Αραβία μέσα από επιγραφές, οικισμούς και εμπορικά ευρήματα

Η προϊσλαμική Αραβία μέσα από επιγραφές, οικισμούς και εμπορικά ευρήματα

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Γνωρίστε την Αραβία του 4ου έως του 6ου αιώνα μέσα από χρονολογημένες επιγραφές, το φράγμα του Μαρίμπ, μια κατοικία στο Νταντάν και αγγεία από το Φουλάιτζ.

Στην προϊσλαμική Αραβία του 4ου έως του 6ου αιώνα μ.Χ. υπήρχαν αγροτικοί οικισμοί, βασίλεια και κοινότητες που συνδέονταν πέρα από ερήμους και θάλασσες. Κάθε τόπος διατήρησε διαφορετικά τεκμήρια. Μια επιγραφή χαραγμένη σε βράχο κοντά στο Νατζράν διασώζει πρώιμο δείγμα αραβικής γραφής. Στη σημερινή Υεμένη, ο ηγεμόνας Άμπραχα διέταξε να χαραχτεί στο φράγμα του Μαρίμπ μακρά επιγραφή στα σαβαϊκά. Στο Νταντάν, στα βορειοδυτικά της Αραβίας, μια κατοικία μαρτυρεί την ύπαρξη οικισμού. Στο Φουλάιτζ του Ομάν, η επένδυση και τα κατάλοιπα του περιεχομένου αγγείων μεταφοράς δείχνουν πώς ανταλλάσσονταν αγαθά.

Ο όρος «προϊσλαμική» καλύπτει όλη την περίοδο πριν από την εμφάνιση του Ισλάμ τον 7ο αιώνα. Εδώ το θέμα είναι η ύστερη αρχαιότητα, ιδίως ο 4ος έως ο 6ος αιώνας μ.Χ. Μια ακριβής ημερομηνία που έχει μετατραπεί από το ημερολόγιο μιας επιγραφής και ένα χρονικό εύρος που προκύπτει από ανασκαφή απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα. Μαζί, οι πηγές δείχνουν τι έχτιζαν, έγραφαν, πίστευαν και μετέφεραν οι άνθρωποι, καθώς και πόσο βέβαιη είναι κάθε παρατήρηση.

Τι μαρτυρεί για την αραβική γραφή μια χρονολογημένη επιγραφή κοντά στο Νατζράν;

Στη Ḥimā, βόρεια του Νατζράν, στα νότια της σημερινής Σαουδικής Αραβίας, η γαλλοσαουδαραβική ομάδα των Κριστιάν Ζουλιέν Ρομπέν, Άλι Ιμπραχίμ αλ-Γκαμπάν και Σαΐντ αλ-Σαΐντ δημοσίευσε πρώιμες επιγραφές της περιοχής του Νατζράν. Μία επιγραφή, με κωδικό Ḥimā-South PalAr 1, αναφέρει ημερομηνία που οι εκδότες μετατρέπουν στο 470 μ.Χ. Το κείμενο τεκμηριώνει ότι τότε χρησιμοποιούνταν μια γραφή αναγνωρίσιμη ως πρώιμη αραβική. Η χρονολογία αφορά τη συγκεκριμένη επιγραφή. Μορφές της αραβικής γλώσσας μιλιούνταν παλαιότερα και προγενέστερες γραφές είχαν ορισμένα γράμματα με παρόμοιο σχήμα.

Η γραφή και η γλώσσα έχουν η καθεμία τη δική της ιστορία. Σε μια μελέτη επιγραφής σε βράχο βόρεια του Ταΐφ, ο Άχμαντ Αλ-Τζαλάδ και ο Χάιθεμ Σίντκι δείχνουν πώς τα σχήματα και η ορθογραφία βοηθούν στον εντοπισμό πρώιμης αραβικής γραφής. Συζητούν τη σχέση με τη ναβαταϊκή αραμαϊκή γραφή, τις ενδιάμεσες μορφές και τις διαφορές μεταξύ επιγραφών του 5ου και του 6ου αιώνα. Η δική τους επιγραφή από το Rīʿ al-Zallālah είναι αχρονολόγητη. Μπορεί να συγκριθεί με χρονολογημένα δείγματα, χωρίς να της αποδοθεί το έτος ενός άλλου κειμένου. Ο οδηγός για ύφη της αραβικής καλλιγραφίας παρουσιάζει μορφές που αργότερα αναπτύχθηκαν για χειρόγραφα και κτίρια.

Τι έχτιζαν και τι αποθήκευαν οι κάτοικοι στο Νταντάν;

Στο Ουάντι αλ-Κουρά, στη σημερινή ΑλΟύλα, το αρχαιολογικό πρόγραμμα του Νταντάν ανέσκαψε ένα μεγάλο κτίριο στο νότιο τμήμα του χώρου. Η έκθεση της ομάδας για την κατοίκηση στην ύστερη αρχαιότητα τοποθετεί τη χρήση του από τα τέλη του 3ου ή τις αρχές του 4ου έως τις αρχές του 7ου αιώνα. Το κτίριο ανήκε σε χωριό που σχηματίστηκε αφού η δραστηριότητα στον κύριο γήλοφο σταμάτησε περίπου στα μέσα του 3ου αιώνα. Ανασκαφή περιορισμένη στον γήλοφο θα μπορούσε να χάσει τον νεότερο οικισμό. Η μετακίνηση εντός της όασης δείχνει πόσο επηρεάζει την ιστορική εικόνα το σημείο της ανασκαφής.

Η ομάδα βρήκε ενδείξεις οικιακής χρήσης, όπως πηγάδι στο κτίριο και κεραμική που δείχνει αλλαγές στην κατασκευή και χρήση αγγείων. Τα ευρήματα υποδεικνύουν μάλλον εύπορους κατοίκους στις πρώτες φάσεις. Στην επιφάνεια συλλέχθηκε ένα θραύσμα λεπτής βορειοαφρικανικής κεραμικής με κόκκινο επίχρισμα, το οποίο χρονολογήθηκε με βάση το σχήμα του στα έτη 325–420 μ.Χ. Τα αναγνωρίσιμα εισαγόμενα κεραμικά είναι λίγα. Μερικά μεγάλα αγγεία αποθήκευσης ή μεταφοράς πιθανώς ήρθαν από τη βόρεια Χετζάζη, ίσως από την Τάιμα. Η έκθεση ξεχωρίζει το επιφανειακό εύρημα από το υλικό της ανασκαφής. Η μακρινή προέλευση δηλώνει μετακίνηση του αντικειμένου. Η πορεία του και ο όγκος των συναλλαγών χρειάζονται άλλα στοιχεία.

Η κατοικία και το πηγάδι δείχνουν γιατί ήταν σημαντική η παροχή νερού σε συγκεκριμένο τόπο. Ο οδηγός για τα συστήματα άρδευσης αφλάτζ του Ομάν εξηγεί μια διαφορετική περίπτωση, όπου το νερό διανέμεται μέσω καναλιών. Οι υποδομές που περιγράφονται έχουν διαφορετικές θέσεις και κλίμακες.

Κατά την ομάδα, το κτίριο ήταν μέρος ενός χωριού περίπου ενός εκταρίου. Το πηγάδι και τα αντικείμενα βοηθούν στην κατανόηση της ζωής ενός νοικοκυριού σε περισσότερες φάσεις. Η μορφή του θραύσματος από τη Βόρεια Αφρική, που βρέθηκε κοντά στο κτίριο, υποδεικνύει πότε κατασκευάστηκε. Τα στρώματα του σπιτιού δείχνουν πότε υπήρξε δραστηριότητα στο σημείο. Οι δύο τρόποι χρονολόγησης απαντούν σε ξεχωριστά ερωτήματα. Μπορούμε, πέρα από το γενικό ερώτημα για εμπόριο σε μεγάλη απόσταση, να ρωτήσουμε ποια αντικείμενα συνδέονται με βεβαιότητα με κάθε φάση της κατοικίας.

Τι λένε οι επιγραφές για τη θρησκεία στο βασίλειο της Χιμιάρ;

Στα υψίπεδα της σημερινής Υεμένης, το βασίλειο της Χιμιάρ άφησε επιγραφές στα σαβαϊκά. Η επιγραφή Garb Bayt al-Ashwal 2 αποδίδει στον Κύριο του Ουρανού τη βοήθεια για το παλάτι που παρήγγειλαν ο Μαλκίκαριμπ Γιουχαμίν και οι γιοι του. Η μετάφραση της Βιβλιοθήκης Πόζεν δίνει ως ημερομηνία τον Ιανουάριο του 384 μ.Χ. Πρόκειται για επίσημο κείμενο βασιλικής οικοδόμησης που περιλαμβάνει θρησκευτική επίκληση. Βλέπουμε πώς περιέγραψαν οι εντολείς τη θεία βοήθεια. Από τη σύντομη διατύπωση μαθαίνουμε λιγότερα για τις πεποιθήσεις όσων έχτισαν ή χρησιμοποίησαν το παλάτι καθημερινά.

Η επιγραφή Garb Bayt al-Ashwal 1 είναι άλλη και αχρονολόγητη. Στη μελέτη του για τον Ιουδαϊσμό στη Χιμιάρ, ο Κριστιάν Ζουλιέν Ρομπέν τη συνδέει με την περίοδο ενός κατονομαζόμενου συμβασιλέα, γύρω στα έτη 380–420. Η επιγραφή επικαλείται τον Κύριο του ουρανού και της γης και αναφέρει τον Ισραήλ. Ο Ρομπέν αναλύει και ένα μικρό εβραϊκό χάραγμα στο κεντρικό μονόγραμμα. Η χρήση των εβραϊκών και η αναφορά στον Ισραήλ δείχνουν σύνδεση με τον Ιουδαϊσμό. Η σύγκριση με τη βασιλική διατύπωση δείχνει ότι το όνομα μιας κοινότητας ή η χρήση άλλης γλώσσας προσθέτει πληροφορίες πέρα από την αναφορά σε έναν Θεό.

Η επιγραφή του φράγματος στο Μαρίμπ συνδέει τη διοίκηση με τη θρησκεία

Η μακρά επιγραφή CIH 541 προέρχεται από το φράγμα στο Μαρίμπ. Καταγράφει γεγονότα επί Άμπραχα, ηγεμόνα που συνδέεται με την παρουσία του Αξούμ στη νότια Αραβία. Συνήθως χρονολογείται στο 548 μ.Χ. Αρχίζει με επίκληση στον Ραχμανάν, στον Μεσσία και στο Άγιο Πνεύμα. Η χριστιανική διατύπωση είναι στα σαβαϊκά, όπως και προγενέστερες επιγραφές με διαφορετική θρησκευτική φρασεολογία. Το κείμενο κατονομάζει τον Άμπραχα, περιγράφει εργασίες στο φράγμα και αναφέρει πολιτικά γεγονότα. Μια έκδοση με φωτογραφία, μεταγραφή και μετάφραση παρουσιάζει τη διάταξη και τα σημεία όπου η ανάγνωση είναι αβέβαιη.

Η επίκληση και η καταγραφή της επισκευής βρίσκονται στο ίδιο μνημείο. Ο αγροτικός οικισμός εξαρτιόταν από το φράγμα και η αποκατάσταση έδινε στον ηγεμόνα ευκαιρία να προβάλει δημόσια το έργο του. Η επιγραφή διατηρεί την εκδοχή της αυλής και τα ονόματα που εκείνη ήθελε να προβάλει. Οι καθημερινές πεποιθήσεις όλων των κατοίκων και οι δικές τους επικλήσεις δεν καταγράφονται εκεί. Σε συνδυασμό με προηγούμενες επιγραφές μπορούμε να ερευνήσουμε ποιος παρήγγειλε το κείμενο και ποιες λέξεις δείχνουν θρησκευτική σύνδεση. Οι αποδείξεις και διοικητικές επιστολές των πρώτων ισλαμικών χρόνων βοηθούν να διακρίνουμε τον ρόλο ενός δημόσιου μνημείου από εκείνον των καθημερινών εγγράφων μιας μεταγενέστερης περιόδου.

Τι φανερώνουν για το εμπόριο τα αγγεία από το Φουλάιτζ του Ομάν;

Το Φουλάιτζ είναι αρχαιολογικός χώρος στην παράκτια περιοχή Αλ Μπατίνα του Ομάν, στην ενδοχώρα του λιμανιού Σοχάρ. Εκεί εντοπίστηκε φρούριο που χτίστηκε μεταξύ των αρχών του 5ου και των μέσων του 6ου αιώνα. Η έκθεση του βρετανοομανικού προγράμματος παρουσιάζει τα αρχαιολογικά στοιχεία για την παρουσία των Σασσανιδών προς το τέλος της περιόδου τους. Το κτίριο χρησιμοποιήθηκε ξανά κατά τους πρώτους ισλαμικούς χρόνους. Τα στρώματα διακρίνουν δραστηριότητα πριν από το φρούριο, χρήση του ως φρουρίου και μετέπειτα επαναχρησιμοποίηση. Η σύνδεση αντικειμένου με τεκμηριωμένο στρώμα βοηθά περισσότερο στη χρονολόγηση από τη γενική γνώση ότι βρέθηκε στον χώρο.

Μια μελέτη του 2026 για δεκαπέντε θραύσματα αγγείων μεταφοράς εξέτασε τα αρχαιολογικά συμφραζόμενα και την εσωτερική επένδυση από άσφαλτο. Οι ερευνητές βρήκαν δύο διαφορετικές ομάδες υλικού που ταιριάζουν σε πηγές σε διαφορετικές θέσεις του νοτιοδυτικού Ιράν. Εντόπισαν επίσης δείκτες που συνδέονται με κόκκινο κρασί σε πέντε δείγματα. Ένα κομμάτι ανήκει σε στρώμα της πρώιμης χρήσης του φρουρίου. Άλλα προέρχονται από ευρύτερες χρονολογικές φάσεις, μεταξύ των οποίων μία επαναχρησιμοποίηση κατά τη μετάβαση στην πρώιμη ισλαμική περίοδο. Έτσι μαθαίνουμε τι περιείχαν μερικά αγγεία και από πού ήρθαν τα υλικά της επένδυσης. Ο πηλός, η αδιάβροχη επένδυση και το περιεχόμενο μπορεί να είχαν διαφορετική προέλευση.

Το σχήμα παραπέμπει σε δοχεία μεταφοράς. Τα κατάλοιπα και η σύσταση της επένδυσης συνδέουν αυτόν τον τόπο του Ομάν με την ανταλλαγή αγαθών στον Περσικό Κόλπο και στον Ινδικό Ωκεανό. Για να προσδιοριστεί το πλοίο που μετέφερε ένα αγγείο ή η ποσότητα κρασιού που περνούσε τον Κόλπο μέσα σε έναν χρόνο χρειάζονται άλλα δεδομένα. Ο οδηγός για τη ναυσιπλοΐα με τους μουσώνες στο εμπόριο του Ινδικού Ωκεανού εξηγεί πώς οι εποχικοί άνεμοι επηρέαζαν μεγαλύτερα ταξίδια. Στο Φουλάιτζ, τοπικές μετακινήσεις διακρίνονται στα θραύσματα που άφησαν οι άνθρωποι.

Ο αριθμός ενός θραύσματος βοηθά να φανεί τι διαπιστώθηκε. Το 3465 περιέχει δείκτες κρασιού και συνδέεται με το στρώμα χρήσης του φρουρίου. Το 3459 ανήκει στη φάση επαναχρησιμοποίησης, που τοποθετείται σε ευρύ διάστημα από τα τέλη του 6ου έως τα τέλη του 7ου αιώνα. Άλλα θετικά δείγματα προέρχονται από παλαιότερο στρώμα ή από κομμάτια που ίσως μετακινήθηκαν πριν καταλήξουν εκεί όπου βρέθηκαν. Τα πέντε θετικά δείγματα καλύπτουν διάφορα συμφραζόμενα. Για συμπεράσματα σχετικά με τους αιώνες πριν από το Ισλάμ, το στρώμα κάθε θραύσματος είναι τόσο σημαντικό όσο η χημεία.

Πώς συγκρίνεται μια επιγραφική χρονολογία με μια ανασκαφική εκτίμηση;

Αρχίστε από το τι χρονολογείται. Το 470 στη Ḥimā προέρχεται από τη μετατροπή ημερομηνίας μίας επιγραφής χαραγμένης σε βράχο. Η έναρξη χρήσης της κατοικίας στο Νταντάν ταυτίζεται με ένα χρονικό εύρος που στηρίζεται στα ευρήματα και το πλαίσιό τους. Στο Φουλάιτζ έχει σημασία να συνδέσουμε το αντικείμενο με το σωστό στρώμα, γιατί ο ίδιος τύπος δοχείου επιβίωσε σε αρκετές φάσεις. Στο Μαρίμπ, η χάραξη της επιγραφής, τα γεγονότα που αναφέρει και η προγενέστερη ιστορία του φράγματος είναι ξεχωριστά ζητήματα.

Όταν διαβάζετε έναν ισχυρισμό για τη θρησκεία, δείτε ποιον γραφέα, εντολέα ή κοινότητα εκπροσωπεί η πηγή. Έγγραφο για παλάτι ή φράγμα δείχνει συχνά τι ήθελε να δημοσιοποιήσει ο υπεύθυνος. Ένα χάραγμα δείχνει τι άφησε ένα άτομο στον βράχο. Για το εμπόριο, ελέγξτε αν η πληροφορία προέρχεται από κεραμικό θραύσμα, αποτέλεσμα εργαστηρίου ή περιγραφή διαδρομής. Ένα εισαγόμενο αντικείμενο αναγνωρισμένης προέλευσης δείχνει μια σύνδεση. Το πλήθος και τα συμφραζόμενα των ευρημάτων καθορίζουν τι μπορεί να προστεθεί με βεβαιότητα.

Τεκμήρια και μελέτες για περαιτέρω ανάγνωση