Kính lục phân khổng lồ của Al-Khujandi tại Rayy

Kính lục phân tường khổng lồ (giant mural sextant) do nhà khoa học Abu Mahmud al-Khujandi xây dựng tại Rayy vào cuối thế kỷ thứ 10 là một giải pháp kỹ thuật táo bạo nhằm đạt độ chính xác tối đa trong đo đạc thiên văn. Thiết bị cố định này được căn chỉnh chính xác theo mặt phẳng kinh tuyến để theo dõi chuyển động của Mặt Trời.

Ảnh bìa là hình phục dựng lịch sử nguyên bản có AI hỗ trợ, không phải ảnh chụp một di tích, xưởng hay hiện vật cụ thể.

Vật liệu, cấu tạo và công năng

Thiết bị có bán kính cực lớn để kéo giãn các vạch chia độ trên không gian vật lý, từ đó giảm thiểu sai số khi đọc ranh giới bóng nắng. Al-Khujandi đã sử dụng các phép đo độ cao Mặt Trời vào các ngày hạ chí và đông chí để tính toán độ nghiêng của đường hoàng đạo (obliquity of the ecliptic), một thông số thiên văn quan trọng.

Cách nhận biết chính xác

Tuy nhiên, kích thước khổng lồ không thể loại bỏ các sai số vật lý như hiện tượng khúc xạ khí quyển, sự giãn nở nhiệt của công trình kiến trúc và ranh giới mờ của bóng nắng (vùng nửa tối). Do thiết bị gốc đã mất, hiểu biết hiện nay của chúng ta hoàn toàn dựa trên các mô tả bằng văn bản và các bản chép lại muộn hơn.

Nguồn

• McGill RASI: al-Khujandi — biographical encyclopedia entry and instrument evidence.
• MacTutor: al-Khujandi — mathematical and observational context.
• UNESCO: Heritage Sites of Astronomy and Archaeoastronomy — monumental instruments and astronomical heritage.