ئىسلام ئاسمان شارلىرى: يۇلتۇزلارنى مىس يۈزىگە خەرىتىلەش

ئىسلام ئاسمان شارى (celestial globe) يۇلتۇزلۇق ئاسمان گۈمبىزىنىڭ سىرتىدىن قارىغاندىكى فىزىكىلىق مودېلىدۇر. بۇ تاشقى كۆزىتىش بۇلۇڭى سەۋەبىدىن، يۇلتۇزلار تۈركۈمىنىڭ تەسۋىرلىرى يەردىن قارىغاندىكىگە سېلىشتۇرغاندا تەتۈر كۆرۈنىدۇ. بۇ مىس ئەسۋابلار ئادەتتە يۇلتۇزلار، كوئوردېنات چەمبىرەكلىرى ۋە بۇرجلارنىڭ ئورنىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بولۇپ، مېردىئان خەلقىسى ئىچىدە ئايلىنىدۇ.

مۇقاۋا سۈرىتى سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە ئىجاد قىلىنغان تارىخىي قايتا تەسۋىر بولۇپ، مەلۇم بىر يادىكارلىق، ئۇستا ياكى ئەسەرنىڭ فوتوسى ئەمەس.

ماتېرىيال، قۇرۇلۇش ۋە ئىشلىتىش

بۇ ئاسمان شارلىرىنى ياساشتا بەدىئىي گۈزەللىكتىن كۆرە ئاسترونومىيەلىك گېئومېتىرىيەگە ئالدىنئالا ئەھمىيەت بېرىلگەن. يۇلتۇزلارنىڭ ئورنى ئاسترونومىيەلىك كاتalogلارغا ئاساسەن چېكىت ياكى كرېست بەلگىلىرى بىلەن ئېنىق ئويۇلغان. مىس ماتېرىيالى چىدامچانلىقى ۋە ئىنچىكە ئويۇشقا ماس كېلىدىغانلىقى ئۈچۈن تاللانغان. بەزى شارلارنىڭ ئاستىغا ئادەم ياكى ھايۋان شەكلىدىكى نەقىشلىك تىرەكلەر ئورنىتىلغان بولۇپ، ياسىغۇچىنىڭ ئىسمى ۋە ۋاقتى يېزىلغان.

قانداق توغرا تونۇيمىز؟

كۆپ كۆرۈلىدىغان بىر خاتا قاراش شۇكى، بارلىق ئاسمان شارلىرى بىرلا خىل يازما مەنبەدىن كۆچۈرۈلگەن ياكى ئۇلار پەقەت بېزەكچىلىك ئۈچۈنلا ئىشلىتىلگەن دەپ قاراشتۇر. ئەمەلىيەتتە، بەزى شارلار ئەمەلىي ئۆلچەش ۋە ئوقۇتۇش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن بولسا، يەنە بەزىلىرى بايلار ئۈچۈن ھەشەمەتلىك بېزەك سۈپىتىدە ياسالغان. ھەر بىر ئەسۋابنى باھالىغاندا، ئۇنىڭ ئۈستىدىكى كوئوردېناتلارنىڭ ئېنىقلىق دەرىجىسى ۋە ئىشلىتىلىش ئىزلىرىغا ئايرىم قاراش كېرەك.

مەنبەلەر

• British Museum: Islamic Celestial Globe — object, inscriptions and constellation imagery.
• Smithsonian: Celestial Globe — instrument construction and collection record.
• Smithsonian Repository: Islamicate Celestial Globes — scholarly catalog and object history.