ئىبنى خالدۇننىڭ مۇقەددىمىسى ۋە تارىخ مېتودى

ئون تۆرتىنچى ئەسىردە ياشىغان ئالىم ئىبنى خالدۇن ئۆزىنىڭ مەشھۇر ئەسىرى «مۇقەددىمە» (al-Muqaddimah) ئارقىلىق ئىنسانىيەت جەمئىيىتىنىڭ ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قۇرۇلمىلىرىنى ئانالىز قىلىپ، تارىخىي بايانلارنى باھالاشنىڭ تەنقىدىي مېتودولوگىيەسىنى ياراتقان. ئۇ تارىخچىلارنى تارىخىي مەلۇماتلارنى قارىغۇلارچە قوبۇل قىلماي، جەمئىيەت رېئاللىقىغا سېلىشتۇرۇپ تەكشۈرۈشكە چاقىرغان.

مۇقاۋا سۈرىتى سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە ئىجاد قىلىنغان تارىخىي قايتا تەسۋىر بولۇپ، مەلۇم بىر يادىكارلىق، ئۇستا ياكى ئەسەرنىڭ فوتوسى ئەمەس.

ماتېرىيال، قۇرۇلۇش ۋە ئىشلىتىش

ئىبنى خالدۇن تارىخ مېتودىنىڭ مەركىزىگە «ئەسابىييە» (asabiyyah) يەنى گۇرۇھلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىجتىمائىي زىچ جىپسىلىق ۋە ئورتاق قوغداش روھىنى قويىدۇ. بۇ كۈچ كۆچمەن قەبىلىلەردە كۈچلۈك بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھاكىمىيەت قۇرۇشىغا يول ئاچىدۇ. لېكىن شەھەرلىشىش ۋە پاراغەتكە پاتقاندا بۇ جىپسىلىق ئاجىزلاپ، دەۋرىيلىك رەۋىشتە يېڭى بىر كۈچلۈك گۇرۇھ تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلىدۇ.

قانداق توغرا تونۇيمىز؟

زامانىۋى تەتقىقاتلاردا «مۇقەددىمە» كۆپىنچە ئەسلىي ئورنىدىن ئايرىۋېتىلىپ، مۇستەقىل جەمئىيەتشۇناسلىق دەرسلىكى سۈپىتىدە كۆرسىتىلىدۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ «كىتابۇل ئىبەر» (Kitab al-Ibar) ناملىق دۇنيا تارىخى ئەسىرىنىڭ كىرىش سۆزىدۇر. شۇنداقلا، ئىبنى خالدۇننىڭ دەۋرىيلىك مودېلى ئون تۆرتىنچى ئەسىردىكى شىمالىي ئافرىقا رېئاللىقىغا ئاساسلانغان بولۇپ، ئۇنى بارلىق دەۋرلەرگە ماس كېلىدىغان ئۇنىۋېرسال قانۇن دەپ قاراشقا بولمايدۇ.

مەنبەلەر

• UNESCO Memory of the World: Kitab al-Ibar — work, manuscript and documentary significance.
• UNESCO Nomination: Kitab al-Ibar — manuscript history and scope.
• UNESCO General History of Africa, Volume IV — historical setting and method.