ئەل-زەرقالىنىڭ سەفىھەسى: تولېدودىن چىققان ئۇنىۋېرسال ئاسترولابىيە

ئون بىرىنچى ئەسىردە تولېدودا ياشىغان ئاسترونوم ۋە قورال ياساش ئۇستىسى ئەل-زەرقالى ئۆزىنىڭ «سەفىھە» (Saphaea) دەپ ئاتالغان ئۇنىۋېرسال ئاسترولابىيە لايىھەسى بىلەن تونۇلغان. بۇ ئەسۋاب ئوخشىمىغان جۇغراپىيىلىك كەڭلىكلەردە ئايرىم تاختىلارنى ئالماشتۇرماي تۇرۇپ كۆزىتىش ئېلىپ بېرىش مەقسىتىدە ياسالغان.

مۇقاۋا سۈرىتى سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە ئىجاد قىلىنغان تارىخىي قايتا تەسۋىر بولۇپ، مەلۇم بىر يادىكارلىق، ئۇستا ياكى ئەسەرنىڭ فوتوسى ئەمەس.

ماتېرىيال، قۇرۇلۇش ۋە ئىشلىتىش

ئادەتتىكى ئاسترولابىيەلەر مەلۇم بىر كەڭلىككە ماسلاشتۇرۇلغان بولسا، سەفىھە ئۆزگىچە گېئومېتىرىيىلىك پرويېكسىيە ئارقىلىق كۆپ خىل كەڭلىكتە ئىشلەش ئىقتىدارىغا ئىگە قىلىنغان. بۇ لايىھە لاتىن ياۋروپاسىغا تارقىلىپ، كېيىنكى ئاسترونومىيە تەرەققىياتىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن، ئەمما ئەسلى نۇسخىلىرى بۈگۈنگىچە ئىنتايىن ئاز ساقلانغان.

قانداق توغرا تونۇيمىز؟

سەفىھەنى بارلىق ئاسترونومىيىلىك ھېسابلاشلارنى قىلالايدىغان مۇتلەق مۇكەممەل ئەسۋاب دەپ قاراش خاتا چۈشەنچىدۇر. ئۇ پەقەت جۇغراپىيىلىك كەڭلىك چەكلىمىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بىر تاللاش بولۇپ، ئادەتتىكى ئاسترولابىيەلەرنىڭ مۇرەككەپلىكىنى پۈتۈنلەي يوقاتمىغان، بەلكى يېڭى بىر گېئومېتىرىيىلىك ئەندىزە ياراتقان.

مەنبەلەر

• MacTutor: al-Zarqali — biography, Toledo, instruments and tables.
• Biographical Encyclopedia of Astronomers: al-Zarqali — works, instruments and bibliography.
• The Met: Art of the Islamic World, Unit 4 — astrolabe geometry and scientific context.