ภาพราว 1,400 ภาพในฮัมซะฮ์นามาของอัคบาร์เหลืออยู่เท่าไร?

ฮัมซะฮ์นามา ของจักรพรรดิอัคบาร์เป็นเรื่องผจญภัยภาษาเปอร์เซียประกอบภาพขนาดใหญ่ที่จัดทำในราชสำนักโมกุลช่วงครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 16 ตัวเลขที่พบเสมอว่า มีภาพราว 1,400 ภาพ เป็นการสร้างภาพรวมของโครงการดั้งเดิมจากหลักฐานที่เหลือ ไม่ใช่จำนวนภาพที่พิพิธภัณฑ์แห่งใดแห่งหนึ่งเก็บอยู่ในปัจจุบัน พิพิธภัณฑ์วิกตอเรียและอัลเบิร์ตในลอนดอน หรือ V&A ระบุว่าภาพที่รอดมามีน้อยกว่า 200 ภาพ ส่วน MAK ในเวียนนาใช้ตัวเลข 200 แผ่นทั่วโลก เราไม่ควรนำถ้อยคำสองแบบมาผสมเป็นยอดรวมที่ดูแม่นยำโดยไม่มีหลักฐาน ชุดหนังสือที่เย็บเล่มเดิมก็ไม่ได้อยู่ครบให้เปิดนับใหม่ทุกหน้า

ภาพถูกวาดลงบนผ้าฝ้ายแล้วประกอบกับกระดาษที่มีข้อความภาษาเปอร์เซีย จึงต่างจากภาพขนาดเล็กที่วาดตรงบนหน้ากระดาษทั่วไป แผ่นภาพที่ยังอยู่เป็นวัตถุจริงให้ตรวจสอบได้ แต่เหตุการณ์อัศจรรย์ที่ภาพเล่าไม่ใช่หลักฐานว่ามีเหตุการณ์นั้นในชีวิตบุคคลเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 7 ทะเบียนวัตถุของ Metropolitan Museum of Art, บทความของ V&A และ ข้อมูลของ Cleveland Museum of Art ช่วยให้แยกเรื่องเล่า โครงสร้างของแผ่นภาพ และขนาดโครงการที่นักวิชาการพยายามประกอบกลับขึ้นมา

อามีร์ ฮัมซะฮ์ในภาพคือชีวประวัติของลุงท่านศาสดาหรือไม่?

ชื่อวีรบุรุษเชื่อมโยงกับฮัมซะฮ์ อิบน์ อับดุลมุฏฏอลิบ ลุงของท่านศาสดามูฮัมหมัดซึ่งเป็นบุคคลในประวัติศาสตร์ แต่การเดินทาง ผู้ช่วย ศัตรู และสิ่งเหนือธรรมชาติในเรื่องยาวของอามีร์ ฮัมซะฮ์ไม่ได้เป็นชีวประวัติที่ตรวจสอบเหตุการณ์ได้ทุกตอน เรื่องเล่าชนิดนี้พัฒนาผ่านการถ่ายทอดเป็นเวลาหลายศตวรรษ V&A อธิบายว่ามีการเล่าด้วยปากเปล่าก่อนราชสำนักอัคบาร์จะเตรียมเรื่องเป็นร้อยแก้วภาษาเปอร์เซีย ข้อมูลของ MAK ก็ชี้ให้เห็นการผสมระหว่างชื่อที่โยงกับประวัติศาสตร์กับการผจญภัยในจินตนาการ

ภาพเจ้าหญิงมิห์รดุคต์ เลขทะเบียน 2022.170 ที่ Met แสดงเหตุผลที่ต้องแยกสองสิ่งนี้ เจ้าหญิงยิงลูกธนูผ่านห่วงที่แขวนอยู่กับนกทองคำ คำอธิบายของพิพิธภัณฑ์ระบุว่าฮามิด บุตรของฮัมซะฮ์ในเรื่อง ผ่านบททดสอบและได้สิทธิ์แต่งงานกับเธอ ตัวภาพ วัสดุ สี และวันผลิตเป็นสิ่งที่ศึกษาทางประวัติศาสตร์ศิลปะได้ แต่ทะเบียนวัตถุไม่ได้รับรองว่าการแข่งขันดังกล่าวเกิดขึ้นจริงในชีวิตลุงของท่านศาสดา การลงอายุภาพว่าใกล้ ค.ศ. 1570 หมายถึงช่วงที่จิตรกรทำภาพ ไม่ใช่ปีที่เหตุการณ์ในนิยายเกิดขึ้น

ชื่อแบบอิสลามและวัฒนธรรมราชสำนักที่ใช้ภาษาเปอร์เซียเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับที่มาของผลงาน แต่ตัวละครอัศจรรย์ไม่ได้กลายเป็นคำสอนทางศาสนาโดยอัตโนมัติ ควรเริ่มจากถามว่าพิพิธภัณฑ์ระบุฉากนี้ว่าอย่างไร แล้วจึงดูว่าฉากมีหน้าที่ใดในเรื่องที่เล่าต่อกัน การอ่านแบบนี้ช่วยรักษาความสนุกของวรรณกรรม พร้อมกับไม่เปลี่ยนนิยายให้เป็นพงศาวดารที่ไม่มีหลักฐานรองรับ

ตัวเลข 1,400 ภาพมาจากไหน และทำไมบางแหล่งบอก 12 หรือ 14 เล่ม?

ทะเบียนของ Cleveland สรุปวิธีคำนวณที่ใช้อ้างบ่อยว่า 14 เล่ม เล่มละ 100 ภาพ เมื่อนำมาคูณจึงได้ 1,400 ภาพ Met ก็ใช้จำนวนนี้เมื่ออธิบายขนาดการอุปถัมภ์ของอัคบาร์ อย่างไรก็ตาม V&A เตือนว่าบันทึกเก่าให้จำนวน 12 หรือ 14 เล่ม โดยทั่วไปเล่มละราว 100 ภาพ และการทำงานกินเวลาประมาณ 15 ปี เราไม่มีหนังสือที่เย็บเล่มดั้งเดิมครบชุดเพื่อเปิดตรวจภาพทีละแผ่น ตัวเลข 1,400 จึงเป็นประมาณการขนาดเดิมที่มีที่มา ไม่ใช่บัญชีภาพที่เหลือในวันนี้ และไม่ใช่หลักฐานแน่นอนว่าภาพทุกแผ่นตามแผนเสร็จสมบูรณ์

Met กล่าวถึงศิลปินเกือบ 100 คนที่มีส่วนร่วมตลอดช่วงเวลายาวนาน ไม่ได้หมายความว่ามีคน 100 คนช่วยกันระบายสีบนทุกแผ่น ผู้วางองค์ประกอบ ผู้ลงสี ผู้เติมทอง ผู้คัดข้อความ และผู้ประกอบชั้นวัสดุอาจรับหน้าที่ต่างกัน แผ่นที่รอดมาไม่ได้มีสมุดบันทึกการแบ่งงานติดอยู่ครบ เมื่อทะเบียนพิพิธภัณฑ์มีชื่อจิตรกรจึงต้องดูต่อว่าเป็นลายเซ็น เป็นการเทียบรูปแบบ หรือเป็นการระบุผู้วาดอย่างระมัดระวังโดยนักวิชาการ

เพื่อเห็นวิธีที่ตัวหนังสือ ภาพ และหลายมือทำงานร่วมกันในต้นฉบับขนาดใหญ่ สามารถเทียบกับ ชาห์นาเมห์ ของชาห์ทาห์มาสป์ ได้ แต่หนังสือเล่มนั้นมาจากอีกศาลหลวงของเปอร์เซีย มีผู้สนับสนุนและประวัติการกระจัดกระจายต่างกัน การเทียบช่วยให้ตั้งคำถามเรื่องโรงเขียน ไม่อาจเติมหน้าที่หายไปใน ฮัมซะฮ์นามา หรือยืนยันว่าทั้ง 1,400 ภาพวาดเสร็จจริง

โครงการทำเมื่อใด หากพิพิธภัณฑ์ให้ช่วงปีต่างกัน?

Met เขียนว่าอัคบาร์สั่งทำต้นฉบับใน ค.ศ. 1562 ขณะเดียวกันก็ลงอายุภาพการสู้รบของตน เลข 18.44.2 แยกต่างหากว่าใกล้ ค.ศ. 1564–1569 V&A มักให้ช่วงของงานทั้งชุดเป็น ค.ศ. 1562–1577 ส่วน MAK ให้กรอบกว้างกว่าเป็น ค.ศ. 1557–1577 วันที่เหล่านี้อาจพูดถึงคนละขั้นตอน ได้แก่ คำสั่งอุปถัมภ์ การเริ่มงานของโรงเขียน การเตรียมเรื่องหรือข้อความ และการทำภาพเฉพาะแผ่น คำว่า ‘ราว’ ในทะเบียนเป็นการประเมินของผู้เชี่ยวชาญ ไม่ใช่วันบนใบเสร็จที่รอดมาทุกขั้น

Met ลงอายุภาพมิห์รดุคต์ว่าใกล้ ค.ศ. 1570 ซึ่งเข้ากับโครงการที่ดำเนินเป็นเวลานาน แต่ไม่ได้ทำให้ทุกเล่มมีปีเดียวกัน ต้องเลือกเรื่อง เขียนและคัดตัวอักษร วาดภาพบนผ้าฝ้าย แล้วจึงเชื่อมวัสดุเข้าด้วยกัน ขั้นตอนบางอย่างอาจเกิดพร้อมกัน หลักฐานจากภาพที่กระจัดกระจายไม่เพียงพอสำหรับสร้างตารางผลิตที่ต่อเนื่องของภาพนับพันได้

วันของภาพหนึ่งแผ่นก็ไม่ควรถูกใช้ตอบคำถามทุกอย่างเกี่ยวกับการปกครองอัคบาร์ นโยบายศาสนาของอัคบาร์ แนวคิด สุลห์-อี-กุล และข้อถกเถียงเรื่องดิน-อี-อิลาฮี ต้องตรวจแหล่งประวัติศาสตร์และลำดับเวลาของตนเอง ภาพวีรบุรุษในนิยายที่มีชื่อเกี่ยวกับอิสลามไม่พิสูจน์ลำพังว่าจักรพรรดิคิดอย่างไรในการสนทนาศาสนาช่วงหลัง ศิลปะกับการเมืองอาจช่วยอธิบายกันได้เมื่อข้อสรุปแต่ละข้อมีหลักฐานตรงประเด็น

ผ้าฝ้าย กระดาษ สี และทองอยู่ร่วมกันบนแผ่นภาพอย่างไร?

V&A อธิบายว่าข้อความภาษาเปอร์เซียอยู่บนกระดาษ ส่วนภาพอยู่บนผ้าฝ้าย ก่อนนำชั้นต่าง ๆ มาติดกัน ลักษณะนี้ต่างจากภาพเล็กที่ลงสีโดยตรงบนหน้ากระดาษธรรมดา สำหรับภาพ 18.44.2 Met ระบุหมึก สีน้ำทึบแสง และทองบนผ้าที่ติดกับกระดาษ พร้อมขนาด 68.6 × 54 เซนติเมตร ทะเบียน Cleveland ของภาพ 1976.74 ให้ข้อมูลสีเทมเพอราผสมยางไม้ หมึกและทองบนผ้าฝ้ายร่วมกับกระดาษ และบอก ขนาดหน้ากระดาษ 83.7 × 67 เซนติเมตร ทั้งสองเป็นคนละวัตถุ และชื่อของสิ่งที่วัดก็ไม่เหมือนกันเสียทีเดียว

ทะเบียน Met ของภาพมิห์รดุคต์ 2022.170 แยก ขนาดพื้นที่ภาพ 67.8 × 52 เซนติเมตร ออกจากขนาดกรอบ หากนำตัวเลขพื้นที่ภาพ ขนาดทั้งหน้า และกรอบที่เพิ่มภายหลังมาเรียงโดยตัดชื่อสิ่งที่วัดออก การเปรียบเทียบจะชวนเข้าใจผิด แผ่นที่เหลือเพียงไม่กี่แผ่นก็ไม่ยืนยันว่าภาพทั้งหมดที่เคยวางแผนไว้มีขนาดเท่ากันเป๊ะ ขอบอาจถูกตัด ผ่านการอนุรักษ์ หรือเข้ากรอบใหม่ในอีกหลายศตวรรษต่อมา

ภาพออนไลน์ช่วยให้เห็นองค์ประกอบและการเคลื่อนไหวของตัวละคร แต่บ่อยครั้งไม่แสดงด้านหลัง รอยต่อของชั้นวัสดุ หรือเส้นใยผ้า คำถามเหล่านี้ต้องพึ่งการตรวจวัตถุและเอกสารอนุรักษ์ Met เสนออย่างระมัดระวังว่าภาพขนาดใหญ่อาจถูกยกให้ผู้ฟังเห็นขณะเล่าเรื่อง ขนาดภาพทำให้สมมติฐานนี้พอฟังขึ้น แต่คำว่า ‘อาจ’ สำคัญมาก ยังไม่มีคำสั่งจากโรงเขียนที่พิสูจน์ว่าทุกแผ่นถูกใช้แบบเดียวกัน

ภาพสี่แผ่นที่มีเลขทะเบียนบอกอะไรได้จริง?

ใน ภาพการสู้รบ 18.44.2 ของ Met กอซิมกับบาดีอุซซะมาน ผู้ร่วมทางของฮัมซะฮ์ ต่อสู้ใต้ศาลาท่ามกลางตัวละครจำนวนมาก พิพิธภัณฑ์ให้ช่วงเวลาประมาณ ค.ศ. 1564–1569 และ ระบุผู้วาดอย่างมีข้อสงวน ว่าอาจเกี่ยวกับศราวณะ ดาสวันตะ และธารา ภาพจริงช่วยให้เห็นการจัดการพื้นที่ที่เต็มไปด้วยการเคลื่อนไหว แต่การระบุชื่อไม่ได้บอกว่าใครร่างเส้นแรกหรือเติมทองครั้งสุดท้าย และไม่ใช่เหตุให้ยกชื่อทั้งสามเป็นผู้ทำทุกภาพในชุด

แผ่น 2022.170 เป็นฉากเจ้าหญิงมิห์รดุคต์กับการทดสอบยิงธนู Met อธิบายว่าฉากนี้เป็นส่วนหนึ่งของเรื่องฮามิดและเจ้าหญิง จึงเห็นว่านอกจากสงครามแล้ว ความสัมพันธ์ ความสามารถ และการรอคอยผลลัพธ์ก็เป็นเนื้อหาของชุดภาพ เราอาจเทียบวิธีใช้สีกับภาพอีกชิ้นใน Met ได้ แต่การที่สองภาพอยู่ในพิพิธภัณฑ์เดียวกันในวันนี้ไม่พิสูจน์ว่าเดิมเคยอยู่ติดกันในเล่มที่สูญหาย

ใน ภาพของ Cleveland 1976.74 อาลัมชาห์อยู่ใกล้สายน้ำเชี่ยว คำอธิบายของพิพิธภัณฑ์บอกว่าศัตรูยกจุกทองแดงขนาดใหญ่ของเขื่อนขึ้นเพื่อให้น้ำท่วมค่ายของฮัมซะฮ์ บิดาของอาลัมชาห์ และวีรบุรุษฆ่าศัตรูรายนั้น Cleveland เชื่อมแผ่นนี้กับ เล่มที่สิบเอ็ด อีกทั้งบันทึกว่าบรรทัดข้อความที่ขอบล่างต่อเนื่องจากหน้าก่อน ร่องรอยของข้อความเป็นหลักฐานเฉพาะเรื่องลำดับเหตุการณ์ แข็งแรงกว่าความรู้สึกว่าภาพสองแผ่นดูคล้ายกัน แต่ร่องรอยเพียงจุดเดียวก็ยังเรียงหน้าทั้งเล่มที่หายไปไม่ได้

ภาพ 24.48.1 ของ Met แสดงพ่อค้ามิสบาห์และสายลับปาร์รานวางแผนช่วยบุตรที่ถูกลักพาตัวของฮัมซะฮ์ พิพิธภัณฑ์ลงอายุใกล้ ค.ศ. 1570 และระบุชื่อดาสวันตะกับมิตรา ภาพสี่แผ่นจึงมีทั้งการต่อสู้ การยิงธนู ภัยน้ำท่วม และแผนช่วยเหลือ สิ่งเหล่านี้เป็นหลักฐานทางวัตถุของศิลปะและวรรณกรรมในราชสำนักอัคบาร์ ไม่ใช่บันทึกอิสระสี่ฉบับที่ยืนยันชีวิตฮัมซะฮ์ในประวัติศาสตร์

ภาพบางแผ่นเดินทางจากแคชเมียร์ไปลอนดอนได้อย่างไร?

V&A เล่าเส้นทางที่มีเอกสารสำหรับ ภาพบางส่วน ในคอลเล็กชันของตน ช่วง ฤดูหนาว ค.ศ. 1880–1881 แคสปาร์ เพอร์ดอน คลาร์ก ผู้ซื้อวัตถุให้ South Kensington Museum ในเวลานั้น ไปยังร้านแห่งหนึ่งในศรีนคร เขตแคชเมียร์ เขาพบภาพขนาดใหญ่และซื้อไว้ ตามข้อมูลของพิพิธภัณฑ์ ภาพบางแผ่นเคยใช้ปิดหน้าต่างร้านเพื่อกันลมหนาว เรื่องนี้บอกชะตาของกลุ่มภาพหนึ่งในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ไม่ใช่เส้นทางบังคับของภาพ ฮัมซะฮ์นามา ทุกแผ่นบนโลก

V&A ยังกล่าวถึงความเสียหายจากไฟและฝน สีที่ซีดลง และใบหน้าบางส่วนที่ถูกขูดลบในภายหลัง เมื่อดูภาพจากลอนดอนเทียบกับเวียนนา เรามองเห็นทั้งฝีมือจิตรกรในคริสต์ศตวรรษที่ 16 และผลของการใช้งานหรือการเก็บรักษาหลายช่วงเวลา V&A เห็นว่าแผ่นที่ MAK รักษาไว้ดีกว่าอาจช่วยให้จินตนาการความเข้มของสีดั้งเดิมได้ อย่างไรก็ตาม แม้แผ่นหนึ่งจะอยู่ในสภาพดี ก็ไม่เผยภาพรวมทั้งชุดในเวลาที่เล่มต่าง ๆ ยังสมบูรณ์

ประวัติของวัตถุชิ้นหนึ่งอาจประกอบด้วยการผลิต หนังสือถูกแยกออก การเปลี่ยนเจ้าของที่มีหรือไม่มีเอกสาร การเข้าพิพิธภัณฑ์ และการอนุรักษ์ ไม่ควรเติมช่องว่างด้วยเรื่องราบรื่นแต่ไร้หลักฐานว่าภาพออกจากโต๊ะทำงานอัคบาร์แล้วเข้าสู่ตู้จัดแสดงปัจจุบันทันที หมายเลขทะเบียนกับข้อมูลการซื้อขายมักบอกได้มากกว่าชื่อเรื่องกว้าง ๆ ภาพอีกแผ่นของชุดเดียวกันอาจผ่านเส้นทางคนละแบบโดยสิ้นเชิง

วันนี้เหลือกี่แผ่น และใครทำงานในโรงเขียนของอัคบาร์?

V&A ระบุว่าภาพที่ยังอยู่มี น้อยกว่า 200 ภาพ ในคอลเล็กชันของตนมี แผ่นสมบูรณ์ 28 แผ่นและชิ้นส่วน 2 ชิ้น พร้อมเรียกกลุ่ม 60 แผ่นของ MAK ว่าเป็นกลุ่มใหญ่ที่สุด ส่วน หน้าคอลเล็กชันของ MAK ระบุว่าทั่วโลกมี 200 แผ่น และยืนยันว่าเวียนนามี 60 แผ่น เอกสารสองแห่งไม่ได้ให้กฎการนับร่วมที่อธิบายส่วนต่างได้แน่นอน คำตอบสั้นที่ซื่อตรงจึงเป็น ‘ประมาณสองร้อยหรือน้อยกว่า’ โดยระบุว่าตัวเลขแต่ละตัวมาจากสถาบันใด ไม่สร้างยอดรวมเด็ดขาดขึ้นใหม่

V&A กล่าวถึงครูช่างที่ฝึกในธรรมเนียมศิลปะอิหร่านทำงานกับศิลปินจากอนุทวีปอินเดียในบริบทห้องสมุดราชสำนัก ผู้คัดอักษร ช่างตกแต่งหนังสือ และช่างเข้าเล่มก็เกี่ยวข้อง บทศึกษาของ Met เรื่องศิลปะโมกุลก่อน ค.ศ. 1600 วางศิลปินเปอร์เซียและอินเดีย ทั้งมุสลิมและฮินดู ไว้ในสภาพแวดล้อมของอัคบาร์ ข้อมูลนี้ช่วยยืนยันลักษณะการทำงานร่วมกัน แต่ยังไม่แจกแจงว่ามือใดวาดส่วนใดของทุกแผ่นที่เหลือ

V&A ยกบันทึกขอบหน้าของ อัคบาร์นามา ซึ่งทำภายหลังมาเป็นตัวอย่างเปรียบเทียบ บางแห่งแยกผู้วางองค์ประกอบจากผู้ลงสีได้ ตัวอย่างนี้ช่วยคิดถึงการแบ่งงานในราชสำนัก ไม่ใช่สมุดบันทึกการผลิตภาพทุกแผ่นของ ฮัมซะฮ์นามา หากทะเบียนพิพิธภัณฑ์ใช้คำว่า ‘ระบุว่าเป็นผลงานของ’ หรือ ‘อาจเป็น’ บทความก็ต้องรักษาระดับความไม่แน่นอนนั้นด้วย

พื้นภาพขนาดใหญ่เต็มไปด้วยผู้คน สัตว์ อาคาร และลายพฤกษา บทความเรื่อง คนและสัตว์ในศิลปะอิสลาม ช่วยเปรียบเทียบการแสดงรูปร่าง ส่วนบทความเรื่อง อาหรับสก์และลายเถาไม้ ช่วยแยกลายตกแต่งที่ซ้ำกันออกจากฉากเล่าเหตุการณ์ การเชื่อมโยงนี้ช่วยอ่านภาพ แต่ไม่ได้เปิดเผยชื่อจิตรกรของแผ่นที่ไร้ลายเซ็นหรือตำแหน่งเดิมของแผ่นในเล่มที่หายไปเอง

ภาพปกเป็นภาพจำลองประวัติศาสตร์ต้นฉบับที่สร้างด้วยความช่วยเหลือของ AI ไม่ใช่ภาพถ่ายของแผ่น ฮัมซะฮ์นามา ที่ยังอยู่ โรงเขียนที่ระบุได้จากเอกสาร หรือผลงานของจิตรกรคนใดคนหนึ่งที่มีชื่อยืนยัน

แหล่งข้อมูล

1. Metropolitan Museum of Art ภาพการสู้รบ 18.44.2 — ใช้ตรวจคำสั่งอุปถัมภ์ ขนาดโครงการที่ประกอบกลับ และอายุ วัสดุ มิติ กับการระบุศิลปินอย่างมีข้อสงวนของวัตถุชิ้นนี้ ไม่ใช่บัญชีภาพที่เหลือทั้งหมด
2. Victoria and Albert Museum “The arts of the Mughal Empire” — ใช้เรื่องการเล่าปากเปล่า 12/14 เล่ม ช่วงเวลา การประกอบผ้าฝ้ายกับกระดาษ จำนวนในคอลเล็กชัน และการซื้อที่ศรีนครในฤดูหนาว ค.ศ. 1880–1881
3. Cleveland Museum of Art อาลัมชาห์กับเขื่อน 1976.74 — ใช้ตรวจ 14 × 100 เล่มที่สิบเอ็ด ขนาดหน้า วัสดุ จุกทองแดง และข้อความต่อจากหน้าก่อน
4. MAK เวียนนา ข้อมูลคอลเล็กชันฮัมซะฮ์นามา — ใช้กรอบเวลาที่กว้างกว่า จำนวน 60 แผ่นในเวียนนา และถ้อยคำว่า 200 แผ่นทั่วโลก โดยไม่ลบตัวเลข ‘น้อยกว่า 200’ ของ V&A
5. Metropolitan Museum of Art มิห์รดุคต์ 2022.170 — ใช้ฉากยิงธนู อายุ วัสดุ และการแยกขนาดพื้นที่ภาพออกจากกรอบ
6. Metropolitan Museum of Art มิสบาห์และปาร์ราน 24.48.1 — ใช้แผนช่วยเหลือ อายุ การระบุจิตรกร และสมมติฐานอย่างระมัดระวังเรื่องการยกภาพให้ผู้ฟังดู
7. Metropolitan Museum of Art “The Art of the Mughals before 1600” — ใช้บริบทการทำงานร่วมกันของศิลปินเปอร์เซียกับอินเดียที่ราชสำนัก ไม่ใช่รายชื่อผู้ทำ ฮัมซะฮ์นามา ทั้งหมด