Jak cięte płytki tworzą geometryczne mozaiki zellij

Zellij to mozaika, w której pojedyncze elementy szkliwionej ceramiki łączy się w większą kompozycję geometryczną. Elementy i spoiny tworzą gwiazdy oraz przeplatające się wstęgi, a kompozycję dopasowuje się do architektury. Datowanie konkretnych dzieł z Fezu, Alhambry i muzeów pozwala odróżnić materiał oryginalny, współczesne rzemiosło i późniejsze renowacje.

Technika jest szczególnie związana z Marokiem i tradycjami architektonicznymi zachodniej części świata islamu. W publikacjach muzealnych występują też zapisy zillij i zilij. Hiszpańskie opisy używają terminu alicatado dla pokrewnych prac z ciętych płytek w Alhambrze w Grenadzie. Porównywanie nazwanych dzieł daje więcej niż traktowanie każdej powierzchni z gwiazdami jako przykładu jednej techniki. Współczesna realizacja marokańska, średniowieczny panel Nasrydów i późniejsza imitacja gipsowa mogą wyglądać podobnie, choć różnią się materiałem i historią.

Od szkliwionej płytki do złożonej mozaiki

Opis okładziny ściennej w Sala de la Barca, opublikowany przez Alhambrę, przedstawia ceramiczne elementy wycinane z kwadratowych szkliwionych płytek. Barwna, szklista powierzchnia pokrywa podłoże wykonane z gliny. Cięcie nadaje elementom kształty potrzebne w kompozycji, a połączenie tych kształtów tworzy większy wzór. Mały element, jego szkliwione lico i gotowy panel są więc trzema różnymi poziomami oglądu.

Sposób łączenia łatwiej zrozumieć dzięki ćwiczeniu z papierem. Wybierz gwiazdę jako środek, wytnij pasujące wielokąty wokół niej i ułóż je tak, by krawędzie się nie nakładały. Następnie poszerz jeden wielokąt. Sąsiednie elementy muszą się przesunąć albo pozostawić szczelinę, a ta zmiana może wpłynąć na następną gwiazdę. Ćwiczenie pokazuje, dlaczego precyzyjne dopasowanie części łączących jest równie ważne jak narysowanie najbardziej widocznego motywu. Objaśnia problem składania kompozycji, ale nie odtwarza udokumentowanej procedury średniowiecznego warsztatu.

Płytka z namalowanym wzorem geometrycznym ma inną budowę: na jednym ceramicznym podłożu może znajdować się kilka kolorowych kształtów. W mozaice z ciętych płytek część rysunku wyznaczają natomiast granice oddzielnych elementów. Zacznij zatem od rzeczywistych spoin. Czy otaczają małe kolorowe kształty, czy kilka takich kształtów znajduje się na licu jednej całej kwadratowej płytki? Wzór na powierzchni i ceramiczną konstrukcję należy opisywać osobno.

To rozróżnienie pomaga też oddzielić szeroką kategorię mozaiki od konkretnej techniki regionalnej. Nasze omówienie mozaik architektonicznych w Khirbat al-Mafjar dotyczy innego otoczenia i innej historii materiałów. Słowo mozaika opisuje składanie całości z części; samo nie identyfikuje marokańskiego rzemiosła wykorzystującego szkliwione płytki.

Jak czytać kompozycję w Sala de la Barca

Alhambra wiąże płytkową okładzinę dolnej części ścian w Sala de la Barca z pracami Muhammada V w pałacu Comares około 1369 roku. Opis wskazuje białe wstęgi tworzące ośmiokąty, a wewnątrz nich czarne lub niebieskie gwiazdy o ośmiu ramionach. Gwiazdy otaczają cztery czarne i cztery zielone elementy. Te kolory i liczby dotyczą konkretnej kompozycji, nie obowiązkowej palety wszystkich prac zellij.

Czytaj wzór w dwóch etapach. Najpierw śledź białe wstęgi i znajdź wyznaczone przez nie ośmiokątne pola. Potem przyjrzyj się kolorowym elementom wewnątrz każdego pola. Wstęga organizuje powierzchnię, a gwiazda nadaje jej środek. Liczenie samych ramion gwiazdy pomija rolę otaczających części oraz wspólnych połączeń między sąsiednimi jednostkami. Pełny opis musi obejmować rozpoznawalny motyw i sieć łączącą go z następnym.

Strukturalna rola koloru staje się czytelniejsza, gdy wyobrazisz sobie wszystkie elementy w jednej barwie. Niektóre granice pozostaną widoczne dzięki spoinom, ale przebieg białych wstęg będzie trudniejszy do śledzenia. Kolor może łączyć oddzielne części w jedną pozorną linię albo wyróżniać środek na tle otoczenia. Jest to obserwacja dotycząca odczytywania opisanej kompozycji, nie dowód uniwersalnego symbolicznego znaczenia bieli, zieleni, czerni lub błękitu.

Ośmiokąt, gwiazda o ośmiu ramionach i osiem elementów dookoła to różne rzeczy, które można policzyć. Porównując fotografie, rozdzielaj obrys, centralny motyw i otaczające go części. Podobne opisy liczbowe mogą odnosić się do różnych poziomów tego samego projektu.

Jak powtarzalny wzór pasuje do konkretnej ściany

Powtarzanie motywu nie rozwiązuje całego zadania architektonicznego. Panel ma szerokość, wysokość, krawędzie i sąsiednie powierzchnie. Opis panelu z Dar al-Árusa, zachowanego fragmentu pałacu na Cerro del Sol, podkreśla dobór projektu i jego proporcji do określonej przestrzeni architektonicznej. Obramienie i pole wzoru muszą działać razem.

Spróbuj prostego ćwiczenia: umieść w prostokącie trzy jednakowe jednostki z gwiazdą pośrodku. Nieznacznie poszerz prostokąt, pozostawiając jednostki bez zmian. Trzeba teraz zdecydować, czy poszerzyć obramienie, zmienić odstępy, czy zmienić skalę jednostek. Każdy wybór wpływa na relację między środkiem a krawędzią. Ćwiczenie ilustruje problem dopasowania przedstawiony w opisie muzealnym; nie dowodzi, którą możliwość wybrał twórca zaginionego panelu.

Opis panelu z Mexuar, opublikowany w kwietniu 2011 roku, daje bardziej konkretny przykład geometryczny. Rozpoznaje układ kwadratów i ośmiokątów utworzony przez nałożenie ukośnej siatki kwadratów na drugą siatkę kwadratów. Pole środkowe łączy układy o ośmiu i szesnastu ramionach, a węższe pasy zawierają przeplatające się kolorowe wstęgi. Muzeum opisuje ceramiczne elementy jako wycinane lub kształtowane za pomocą form, pokryte jednobarwnym szkliwem.

Ostatnia informacja ogranicza ogólne twierdzenia o produkcji. Muzealnej wzmianki o elementach wykonanych przy użyciu form nie wolno zastępować zapewnieniem, że wszystkie części cięto tą samą metodą. Geometrię powtarzalnych jednostek omawia nasz osobny przewodnik po okręgach, siatkach i powtarzających się gwiazdach. Tutaj pytanie dotyczy tego, jak kompozycja przyjmuje materialną postać i wypełnia przeznaczoną dla niej powierzchnię.

Fez i ciągłość rzemiosła architektonicznego

Fez zapewnia rzemiosłu kontekst architektoniczny, ale nie wspólną datę wszystkich zachowanych w mieście płytek. Opis medyny Fezu przygotowany przez UNESCO umieszcza wielki rozwój miasta pod panowaniem Marynidów w XIII i XIV wieku oraz podkreśla przetrwanie wiedzy architektonicznej i rzemiosł dekoracyjnych. Medynę wpisano na listę światowego dziedzictwa w 1981 roku. Wpis dotyczy historycznego miasta i nie powinien być przedstawiany jako osobny wpis UNESCO poświęcony zellij.

W relacji z kwietnia 2017 roku badaczka Met Courtney A. Stewart opisuje medresę Bou Inania, zbudowaną około 1350 roku, z wielobarwnym zellij, rzeźbionym stiukiem i dekoracją z drewna cedrowego. Wskazuje także kontynuację mozaiki płytkowej w meczecie Hassana II w Casablance, ukończonym w 1993 roku. Oba budynki konkretnie pokazują różnicę między trwaniem języka form a wiekiem pojedynczej realizacji.

Porównaj materiały, zanim porównasz gwiazdy. Dolna część ściany pokryta płytkami, rzeźbiona powierzchnia gipsowa i drewniany strop mogą mieć ornamenty, ale powstają i są utrzymywane na różne sposoby. Fotografia całego dziedzińca może sprowadzić te warstwy do jednego wrażenia dekoracyjnego. Śledzenie ich granic przywraca rozróżnienie między składaniem ceramiki, rzeźbieniem gipsu i obróbką drewna.

Ciągłość nie oznacza, że każdy późniejszy rzemieślnik powtarzał wszystkie wcześniejsze czynności bez zmian. Wskazane budynki dokumentują pokrewne formy i materiały w różnych okresach. Datowanie budynku, datowanie zachowanego panelu i identyfikowanie naprawy pozostają odrębnymi pytaniami.

Co pokazuje marokański dziedziniec Met z 2011 roku

Patti Cadby Birch Moroccan Court jest udokumentowanym dziełem współczesnym, które uwidacznia te warstwy. Publikacja edukacyjna Met, część 3, przypisuje wykonanie dziedzińca na miejscu w 2011 roku rodzinie Naji i firmie Arabesque, Inc., z Fezu. W dolnych partiach ścian znajduje się kolorowa dekoracja z ciętych płytek, wyżej rzeźbiony stiuk, a w najwyższej strefie rzeźbione drewno. Realizacja obejmuje również włączone do kolekcji marmurowe kolumny Nasrydów, datowane na około 1350–1400.

Dziedziniec łączy zatem współczesne rzemiosło ze starszymi obiektami. Jego dekoracji płytkowej nie należy określać jako średniowiecznego pomieszczenia przeniesionego w całości z Maroka lub Grenady. Zarazem współczesny charakter realizacji nie czyni procesu rzemieślniczego fikcją: muzeum wskazuje wykonawców, datę budowy i materiały. Rzetelny opis może uwzględnić historyczne wzorce oraz nowo zbudowaną przestrzeń architektoniczną.

W opisie galerii Julii Rooney z kwietnia 2015 roku wzór tastir na dziedzińcu wykorzystuje 70 różnych typów kształtów, wycinanych pojedynczo i składanych w gwiazdy o ośmiu i szesnastu ramionach. Siedemdziesiąt oznacza typy użyte w tej realizacji. Nie jest to liczba elementów w każdym panelu ani formuła, której musi podlegać każda mozaika zellij.

Przykład wyjaśnia, dlaczego pełny panel może wymagać znacznie więcej niż jednego szablonu gwiazdy. Środki, łączniki i krawędzie wspólnie budują pole. Opisując złożoność, wskaż, co policzono: ramiona gwiazd, powtarzalne środki, pojedyncze elementy czy odmienne typy części. Mieszanie tych kategorii daje imponujące liczby bez jasnego opisu dzieła.

Podobne gwiazdy mogą należeć do różnych tradycji materiałowych

Mozaika z ciętej ceramiki nie ogranicza się do zachodniej części świata islamu. Gwiazda o dwunastu ramionach w Art Institute of Chicago, numer inwentarzowy 1925.40, jest datowana na koniec XV wieku i przypisywana Iranowi lub Azji Środkowej. Zapis muzealny wskazuje szkliwione płytki typu fritware, które przecięto i ponownie połączono w mozaikę. Dodaje też, że inne zachowane płytki gwiazdowe z tego okresu zwykle wypalano jako pojedyncze części.

Porównanie rozdziela obrys gotowego obiektu i sposób jego wykonania. Przedmiot w kształcie gwiazdy może być jednym elementem ceramicznym albo układem mniejszych części. Z kolei złożona mozaika może zawierać gwiazdę będącą tylko fragmentem dużo większego prostokątnego pola. Sam zewnętrzny kontur nie rozstrzyga kwestii budowy materiałowej.

Dzieło w Chicago zawiera kwiaty i wijące się motywy roślinne w turkusie i błękicie kobaltowym. Geometria i ornament roślinny mogą więc działać na różnych poziomach tego samego obiektu. Nasz artykuł o liściach i wijących się pędach arabeski omawia drugi z tych języków form. Szerokie twierdzenia, że cała sztuka islamu wyklucza przedstawienia, również wymagają ograniczeń, co pokazują nasze muzealne przykłady ludzi i zwierząt.

Zapis chicagowskiego muzeum proponuje ambonę, wielką salę albo medresę jako możliwe pierwotne otoczenie mozaiki. Alternatywy pozostają możliwościami. Ani kształt gwiazdy, ani materiał nie identyfikuje pewnego pierwotnego budynku, a nazywanie obiektu marokańskim zellij pomijałoby regionalne przypisanie podane przez muzeum.

Kiedy powierzchnia przypominająca płytki jest historyczną renowacją

Po renowacji wygląd może być szczególnie mylący. Badanie Pilar de Hoyos Alonso, Isabel Sánchez Marqués i Fernanda Guerra-Librero z 2021 roku w Cuadernos de la Alhambra analizuje dolną okładzinę ścian Sala de los Reyes. W latach 1858–59 Rafael Contreras zastąpił uszkodzone płytki reprodukcjami gipsowymi, które imitowały pierwotną dekorację ze szkliwionej ceramiki. Utrzymująca się wilgoć nadal niszczyła także zastępcze elementy.

Autorzy omawiają prace konserwatorskie z lat 2011–12, obejmujące zarówno zachowany materiał oryginalny, jak i dziewiętnastowieczne reprodukcje. Późniejsze warstwy same stały się częścią historii sali. Przypadek pokazuje, dlaczego pozornie ciągła powierzchnia geometryczna może zawierać więcej niż jeden materiał i ingerencje z kilku okresów.

Dla zwiedzającego użyteczne jest pytanie, które części są oryginalną ceramiką, które późniejszymi dodatkami i co ustala dokumentacja konserwatorska. Zgodny wzór nie dowodzi zgodnego materiału. Sama fotografia nie identyfikuje też przyczyny degradacji ani nie uzasadnia określonego zabiegu. Podobieństwo wyglądu i problemy wilgotnościowe budynku są odrębnymi kwestiami; artykuł nie jest instrukcją naprawy.

Ilustracja okładkowa jest rekonstrukcją rzemiosła przygotowaną z pomocą sztucznej inteligencji, a nie fotografią konkretnego historycznego warsztatu, zabytku lub zachowanego panelu. Do porównywania nazwanych dzieł służą podlinkowane zapisy muzealne i konserwatorskie. Ich daty i opisy materiałów pozwalają na mocniejsze porównanie niż sam wygląd ilustracji.

Źródła

• Alhambra, okładzina płytkowa w Sala de la Barca — cięte szkliwione elementy i kompozycja wiązana z Muhammadem V około 1369 roku.
• Alhambra, panel z Mexuar — opis z kwietnia 2011 roku dotyczący formowania elementów, nakładania siatek i przeplotów.
• Alhambra, panel z Dar al-Árusa — moduły, proporcje i dopasowanie projektu do przestrzeni architektonicznej.
• Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO, medyna Fezu — historia miasta, wpis z 1981 roku i ciągłość rzemiosła architektonicznego.
• The Met, podróż do Maroka — relacja z kwietnia 2017 roku porównująca Bou Inania i meczet Hassana II.
• The Met, projektowanie geometryczne w sztuce islamu, część 3 — materiały i wykonawcy marokańskiego dziedzińca, realizacja z 2011 roku oraz starsze kolumny.
• The Met, budowa galerii — opis z kwietnia 2015 roku dotyczący 70 typów kształtów i układów gwiazd na dziedzińcu.
• Art Institute of Chicago, gwiazda o dwunastu ramionach — numer 1925.40, mozaika z ciętego fritware oraz zastrzeżenia dotyczące przypisania regionalnego i pierwotnych zastosowań.
• Cuadernos de la Alhambra 50, renowacja okładziny Sala de los Reyes — badanie z 2021 roku dotyczące pozostałości ceramiki, dziewiętnastowiecznych imitacji gipsowych i konserwacji.