Trzy andaluzyjskie szkatułki z kości słoniowej w Luwrze i Metropolitan Museum

Szkatułka z kości słoniowej wykonana dla al-Mughiry ma numer OA 4068 w Luwrze. Na zachowanym wieku znajduje się jego imię i rok 357 według kalendarza muzułmańskiego; muzeum datuje zabytek na 968 rok. Metropolitan Museum of Art przechowuje dwie inne andaluzyjskie szkatułki: 30.95.175 oraz 1970.324.5. Ich oryginalne wieka nie przetrwały. Wszystkie trzy przedmioty pomagają badać kulturę dworu w X wieku, lecz napis z Luwru nie może służyć jako metryka dwóch przedmiotów z Nowego Jorku.

Ilustracja okładkowa jest samodzielną rekonstrukcją historyczną wykonaną z pomocą AI. Nie przedstawia fotografii zachowanej szkatułki, udokumentowanego warsztatu ani konkretnego stanowiska archeologicznego.

Co oznacza słowo „pyksis” w opisie muzealnym?

Pyksis to nazwa niewielkiego pojemnika, zwykle o cylindrycznym kształcie i pierwotnie zamykanego wiekiem. Określa przede wszystkim formę przedmiotu. Nie jest spisem rzeczy, które rzeczywiście znajdowały się wewnątrz konkretnej zachowanej szkatułki. W opisach andaluzyjskich wyrobów z kości słoniowej termin ten pozwala zestawiać podobne naczynia, ale łatwo też pomylić kilka obiektów, jeżeli pominie się ich numery inwentarzowe.

Metropolitan Museum opisuje mniejszą szkatułkę jako przedmiot z grupy naczyń przeznaczonych dla osobistego użytku elit i wiąże ten typ z cennymi substancjami zapachowymi oraz kosmetykami. Karta szkatułki w oddziale Cloisters mówi o biżuterii i kosmetykach. Są to informacje o możliwych zastosowaniach typu, a nie protokoły odkrycia zawartości każdej z trzech omawianych szkatułek. Warto więc odróżniać „mogła służyć do przechowywania” od „znaleziono w niej”.

Stan zachowania wieka ma tu szczególne znaczenie. Na wieku obiektu OA 4068 pozostał tekst, który można odczytać. Dwa obiekty Metropolitan Museum utraciły swoje pierwotne wieka. Na podstawie analogii można wyobrazić sobie ich kształt, lecz nie można odtworzyć imienia ani daty z niezachowanego napisu. Podobieństwo cylindrycznych korpusów nie zamienia trzech oddzielnych świadectw w jeden przedmiot.

Dlaczego Kordoba i Madinat az-Zahra są ważne dla kontekstu?

Kordoba była ośrodkiem władzy Umajjadów w Al-Andalus. Abd ar-Rahman III ogłosił się kalifem w 929 roku. W połowie X wieku w pobliżu powstało Madinat az-Zahra, miasto związane z dworem kalifatu. Opracowanie Metropolitan Museum o sztuce hiszpańskich Umajjadów umieszcza kosztowne wyroby z kości słoniowej wśród zamówień pałacowych. UNESCO opisuje Madinat az-Zahra jako zespół z drogami, infrastrukturą wodną, budynkami i dekoracją. Ruchoma szkatułka i pozostałości miasta to źródła różnego rodzaju, które wspólnie pomagają wyjaśnić warunki życia dworskiego.

Ten kontekst nie dowodzi jednak, że wszystkie trzy szkatułki wykonał ten sam znany z imienia rzemieślnik. Luwr wskazuje Madinat az-Zahra jako miejsce pochodzenia OA 4068. Metropolitan Museum podaje Kordobę jako miejsce wykonania 1970.324.5, lecz przy 30.95.175 określa pochodzenie szerzej: Hiszpania. Te zapisy mają różną dokładność. Nie należy zamieniać ogólnego podobieństwa stylistycznego w opowieść o jednym udokumentowanym warsztacie.

Miasto kalifalne wyjaśnia również skalę patronatu. Rezydencja, wystrój architektoniczny i luksusowe przedmioty stanowiły część kultury władzy, ale nie pełniły tej samej funkcji. UNESCO opisuje zachowane relikty miasta, a karty muzealne opisują konkretne przenośne obiekty. Jeżeli w przyszłości pojawi się nowa atrybucja warsztatowa, trzeba będzie ocenić jej dowody dla każdego obiektu osobno.

Co rzeczywiście mówi szkatułka al-Mughiry w Luwrze?

Luwr identyfikuje obiekt jako OA 4068 i nazywa go pyksis z imieniem al-Mughiry. W muzealnej transkrypcji napisu wymieniono al-Mughirę, syna „dowódcy wiernych”, oraz rok 357 kalendarza muzułmańskiego. Inskrypcja biegnie po dolnej krawędzi zachowanego wieka. Karta podaje datę 968 roku, a w części odnoszącej się do rachuby kalendarzowej także zakres 967–968. Najbezpieczniej przytoczyć obie informacje wraz z tym, jak przedstawia je muzeum, zamiast usuwać różnicę wynikającą z przeliczenia roku.

Katalog wskazuje wysokość 18 centymetrów oraz średnicę 11,8 centymetra. Materiałem jest kość słoniowa, a dekorację wykonano przez rzeźbienie i grawerowanie. Numer OA 4068, zachowane wieko i zapisane na nim imię tworzą zestaw cech, dzięki któremu można odróżnić tę szkatułkę od innych andaluzyjskich wyrobów. Samo zdjęcie ozdobnego naczynia nie wystarcza: fotografia może zostać wykadrowana i pozbawiona podpisu.

Napis jest mocnym świadectwem dedykacji i datowania, lecz nie stanowi kompletnego objaśnienia każdej sceny wyrzeźbionej na korpusie. Z informacji o adresacie życzeń nie wynika automatycznie, co przechowywano wewnątrz ani jak każdy późniejszy właściciel używał przedmiotu. Równie ostrożnie trzeba mówić o widocznym dziś miejscu prezentacji. Lokalizacja ekspozycji może się zmieniać i nie należy utożsamiać jej z instytucją, do której należy obiekt.

Czym różni się mniejsza szkatułka Metropolitan Museum?

Przedmiot 30.95.175 w katalogu Metropolitan Museum nosi nazwę „Cylindrical Box (Pyxis)”. Muzeum datuje go ogólnie na X wiek i podaje Hiszpanię jako miejsce pochodzenia. Ma 6,7 centymetra wysokości oraz 8,3 centymetra średnicy. To nie są wymiary szkatułki al-Mughiry, która według Luwru ma 18 centymetrów wysokości. Dwa obiekty mogą wyglądać podobnie na ekranie, bo fotografie powiększa się do zbliżonej szerokości, choć ich rzeczywiste rozmiary się różnią.

Oryginalne wieko nowojorskiego przedmiotu zaginęło. Muzeum uważa, że na podstawie innych przykładów miało zapewne formę kopułki. To hipoteza dotycząca brakującej części, a nie opis zachowanego wieku z czytelną inskrypcją. Gdyby na utraconym wieku znajdowało się kiedyś imię lub rok, nie możemy ich dziś odczytać z tej szkatułki. Przepisanie z Luwru daty 968 i imienia al-Mughiry byłoby więc błędem.

Błędny podpis odsyłacza może nazwać kartę 30.95.175 „Pyxis of al-Mughira”. Taki błąd jest szczególnie mylący: adres źródła działa, jednak etykieta odsyłacza wskazuje inny zabytek. Przy sprawdzaniu podpisu warto zestawić numer inwentarzowy, nazwę instytucji, zachowane elementy i podstawę datowania. Karta Metropolitan Museum wyjaśnia kształt mniejszego pojemnika; nie potwierdza tekstu na wieku przedmiotu z Luwru.

Co wiadomo o drugiej szkatułce w Met Cloisters?

Drugi nowojorski obiekt ma numer 1970.324.5 i należy do kolekcji The Met Cloisters. Katalog określa miejsce wykonania jako Kordobę w Andaluzji i datuje dzieło na około 950–975. Podane wymiary całkowite to 11,7 na 10,5 centymetra. Jest to trzecia, odrębnie zinwentaryzowana szkatułka, a nie inny pomiar OA 4068 czy 30.95.175.

Pierwotne wieko tej szkatułki również zaginęło. Muzeum przypuszcza, że podobnie jak na innych przykładach mógł się na nim znajdować napis z imieniem właściciela i datą. „Mógł” jest tutaj kluczowe: nie zachował się tekst z tego właśnie wieku. Okres około 950–975 nie może zostać zastąpiony precyzyjną datą 968 z obiektu Luwru. Taka zamiana sprawiałaby wrażenie, że brakującą część odnaleziono i odczytano.

Na korpusie muzeum rozpoznaje ptaki, lwy i gazele pośród gęstych splotów winorośli. Wspomina także o związkach formalnych z późniejszą europejską rzeźbą romańską w kości słoniowej i dekoracją rękopisów. Zestawienie motywów nie dowodzi, że konkretny późniejszy artysta oglądał akurat tę szkatułkę. Szerszy kontekst figur przedstawionych na wyrobach z różnych epok omawia nasz tekst o ludziach i zwierzętach w muzealnych zbiorach sztuki islamu.

Jak porównać daty, wymiary i stan zachowania?

Najpierw warto zapisać trzy numery: Luwr OA 4068; Metropolitan Museum 30.95.175; Met Cloisters 1970.324.5. Następnie porównać to, co rzeczywiście przetrwało. OA 4068 ma wieko z napisem i datą 357 według kalendarza muzułmańskiego. 30.95.175 jest mniejszym, anonimowym naczyniem bez pierwotnego wieka. 1970.324.5 również nie ma oryginalnego wieka, choć zachowany korpus pozwala opisać dekorację. „Andaluzyjska szkatułka z kości słoniowej” oznacza rodzaj przedmiotu, nie jego unikalne imię.

Wysokość 18 centymetrów i średnica 11,8 centymetra w karcie Luwru nie odpowiadają wymiarom 6,7 na 8,3 centymetra dla 30.95.175. Wpis 1970.324.5 podaje 11,7 na 10,5 centymetra. Przy porównywaniu zdjęć trzeba uwzględnić kadrowanie i utratę pokryw, a nie wyprowadzać rzeczywistych rozmiarów z liczby pikseli. Istotny jest też sposób zapisu wymiarów przez muzeum: wysokość i średnica nie są wymiennymi kategoriami.

Daty mają różną podstawę. Rok 357 występuje w zachowanej inskrypcji OA 4068. X wiek przy 30.95.175 jest szeroką datą katalogową. Około 950–975 przy 1970.324.5 to przedział szacunkowy. Ta nierówna precyzja nie obniża wartości dwóch obiektów z Nowego Jorku. Pokazuje granicę tego, co można ustalić po utracie wiek. Słowa „około” i „prawdopodobnie” służą tu dokładności, a nie ozdobie tekstu.

Co kość słoniowa i rzeźbione motywy mówią o sztuce dworu?

Kość słoniowa pozwalała uzyskać precyzyjny relief na małej, zakrzywionej powierzchni. Oglądający musi obracać cylindryczny korpus, aby zobaczyć kolejne partie dekoracji. Luwr zapisuje technikę rzeźbienia i grawerowania na OA 4068; Met Cloisters opisuje zwierzęta i wici roślinne na 1970.324.5. Są to dane o materiale oraz o widocznym wyglądzie. Nie ujawniają nazwisk wszystkich rzemieślników ani pełnej kolejności prac w warsztacie.

Victoria and Albert Museum przedstawia osobną pyksis z Madinat az-Zahra, datowaną na około 969–970. To kolejny obiekt do porównania, nie nowa nazwa jednej z trzech głównych szkatułek. Istnienie kilku ozdobnych naczyń dowodzi, że luwrski egzemplarz nie był jedynym wyrobem tego rodzaju, ale nie potwierdza wspólnego właściciela wszystkich sztuk. Kosztowny materiał świadczy o zasobach potrzebnych do wykonania dzieła, nie wskazuje sam przez się konkretnego kupca, darczyńcy czy okoliczności wręczenia.

Roślinne sploty można zestawić z naszym objaśnieniem arabeski i ornamentu roślinnego. Takie porównanie pomaga zrozumieć rytm kompozycji, lecz nie ustanawia słownika, w którym każda winorośl, ptak lub gazela zawsze znaczy to samo. Gdy proponuje się polityczne odczytanie sceny, potrzebny jest argument odnoszący się do konkretnego zabytku, jego czasu i powiązanych świadectw.

Czy przedstawienia zwierząt mają jedno polityczne znaczenie?

Imię i datę na OA 4068 można odczytać, ale znaczenie poszczególnych przedstawień pozostaje przedmiotem interpretacji. Opis Met Cloisters wymienia ptaki, lwy i gazele na innej szkatułce; jej utracone wieko nie dostarcza dodatkowych napisów. Rzetelne objaśnienie najpierw identyfikuje widoczne postacie, a dopiero potem przedstawia możliwe związki z dworem, dynastią lub innymi dziełami. Bez tekstu wyjaśniającego motyw nie można ogłaszać każdej proponowanej symboliki pewnym faktem wyrytym na przedmiocie.

Obecność zwierząt na świeckich przedmiotach dworskich pokazuje również, że twierdzenie „sztuka islamu nigdy nie przedstawiała istot żywych” jest zbyt szerokie. Funkcja małej luksusowej szkatułki różniła się od funkcji przestrzeni modlitewnej. Dla porównania można przeczytać o mozaikach w Chirbat al-Mafdżar, wykonanych w innym regionie, czasie i materiale. Podobny temat nie czyni ich dziełem tego samego warsztatu. Różnice powinny być tak samo widoczne jak podobieństwa.

Podobnie rzeźbiony stiuk z Samarry pomaga porównywać powtarzalność i abstrakcję w innym medium. Metropolitan Museum omawia związki kultury Kordoby z ośrodkami abbasydzkimi, lecz ogólna wymiana artystyczna nie dowodzi skopiowania konkretnej ściany z Samarry przez twórcę każdej andaluzyjskiej szkatułki. Dla tak szczegółowej tezy potrzebne byłyby dowody chronologiczne i ślady transmisji form.

Jakie pytania pozostają otwarte?

Nie wiemy na pewno, czy na obu utraconych wiekach z Metropolitan Museum znajdowały się imiona albo daty. Z samego kształtu nie można też ustalić pierwotnej zawartości każdego naczynia. Obiekt Luwru jest szczególnie cenny ze względu na zachowane imię i rok, ale nawet jego napis nie tłumaczy automatycznie wszystkich zwierząt w reliefie ani całej późniejszej historii własności. Luki w biografii jednego przedmiotu nie należy wypełniać szczegółami pochodzącymi z biografii bardziej znanego obiektu.

Gdy ilustracja nosi podpis „pyksis al-Mughiry”, warto przeprowadzić cztery kontrole: czy podano OA 4068, czy opisano wieko z inskrypcją, czy zgadzają się wymiary i czy chodzi o kolekcję Luwru? Jeżeli numer to 30.95.175 albo 1970.324.5, punktem wyjścia powinna być właściwa karta Metropolitan Museum. Ten prosty sposób lektury pozwala odróżnić trzy prawdziwe zabytki nawet wtedy, gdy utracone części i nieznana pierwotna zawartość pozostawiają część pytań bez odpowiedzi.

Źródła

• Luwr, „Pyxide au nom d'al-Mughira”, OA 4068 — pierwotna karta inskrypcji, daty 357/968, materiału, wymiarów i pochodzenia z Madinat az-Zahra.
• Metropolitan Museum, „Cylindrical Box (Pyxis)”, 30.95.175 — pierwotna karta mniejszej anonimowej szkatułki, jej szerokiego datowania oraz wymiarów.
• Metropolitan Museum, „Pyxis”, 1970.324.5 — pierwotna karta obiektu Met Cloisters, przypisania do Kordoby, okresu datowania i zachowanego wystroju.
• Metropolitan Museum, „The Art of the Umayyad Period in Spain” — tło historyczne patronatu kalifatu i wyrobów dworskich, a nie dowód własności konkretnej szkatułki.
• Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO, Madinat az-Zahra — dane instytucjonalne o mieście kalifalnym z X wieku i jego zachowanych reliktach.
• Victoria and Albert Museum, „Islamic Middle East” — osobna pyksis z Madinat az-Zahra, około 969–970, użyta wyłącznie do porównania.
• Smarthistory, „Pyxis of al-Mughira” — interpretacja przedstawień na obiekcie Luwru, odróżniona od treści zachowanej inskrypcji.