Glosari Seni Bina Masjid: Dinding Kiblat, Mihrab, Mimbar, Menara dan Kubah

Masjid ditentukan terlebih dahulu oleh ibadat dan orientasi, bukannya satu gaya visual sejagat. Bilik yang ditukar kegunaan, masjid tanah Afrika Barat, kompleks kayu China, dewan berkubah Uthmaniyah dan masjid berbumbung bertingkat Asia Tenggara semuanya boleh menampung solat Muslim. Cara paling boleh dipercayai untuk membaca bangunan ialah mengenal pasti arah kiblat, ruang solat berjemaah dan pergerakan melaluinya sebelum menamakan menara, kubah atau hiasan.

Glosari ini menerangkan makna istilah utama, tempat unsur biasanya muncul dan perkara yang sering dikelirukan dengannya. Kosa kata Arab berubah mengikut zaman dan wilayah, dan bangunan bersejarah boleh menerima lapisan baharu sepanjang berabad-abad. Gunakan takrif sebagai alat memahami fungsi, kemudian uji dengan pelan, bahan binaan, tarikh dan tradisi tempatan masjid tertentu.

Istilah utama sepintas lalu

Istilah	Makna asas	Jangan kelirukan dengan
Kiblat	Arah menuju Kaabah di Makkah untuk solat	Dinding, ceruk atau alat kompas
Dinding kiblat	Dinding ruang solat yang menghadap kiblat	Mihrab yang dibina atau ditandai padanya
Mihrab	Ceruk atau penanda kiblat	Altar atau makam
Mimbar	Pelantar bertangga untuk khutbah Jumaat	Menara masjid
Menara	Menara yang berkaitan dengan azan dan keterlihatan bandar	Syarat ibadat bagi kesahan ruang solat
Sahn	Halaman terbuka, sering dikelilingi arked	Ciri yang hadir di setiap masjid
Riwaq	Arked atau serambi berbumbung	Iwan, iaitu ruang berkubah yang terbuka pada satu sisi
Qubba	Kubah atau struktur berkubah	Penanda wajib dewan solat utama
Maqsura	Kawasan terlindung atau khas berhampiran tumpuan solat dalam sesetengah masjid	Ruang solat wanita yang seragam
Ruang wuduk	Tempat bersuci sebelum solat	Dewan solat itu sendiri

Sebuah mihrab sebenar menunjukkan perbezaan antara bentuk, bahan dan fungsi

Mihrab dari Madrasah Imami di Isfahan dalam koleksi Muzium Seni Metropolitan, dengan nombor objek 39.20, bertarikh 755 H/1354–55 M. Gerbang runcing dan bingkai segi empat tepatnya dibina daripada jubin kecil berglis pelbagai warna yang dipasang pada mortar. Katalog mengenal pasti ayat-ayat al-Quran di sekeliling bingkai luar, inskripsi Kufi di sekeliling gerbang dan inskripsi kursif di bahagian tengah. Menyebut keseluruhan objek ini sebagai gerbang, panel jubin atau seni khat semata-mata hanya menerangkan sebahagian daripada sifatnya.

Mihrab merujuk kepada peranannya sebagai penunjuk arah solat; mozek jubin merujuk kepada teknik pembuatannya; manakala Kufi dan kursif menerangkan tulisan pada permukaannya. Asalnya dari sebuah madrasah turut menunjukkan bahawa ceruk solat boleh menjadi sebahagian daripada kompleks pendidikan. Objek muzium yang telah dipisahkan daripada tempat asalnya ini mengekalkan titik tumpuan solat, bukan pelan lengkap ruang asalnya. Gunakan rekod katalog yang bertarikh untuk mengenal pasti objek, kemudian bezakan bukti itu daripada sebarang pembinaan semula gambaran bangunan di sekelilingnya.

Masjid, jami dan musalla menghuraikan kegunaan serta bentuk

Masjid ialah perkataan Arab yang lazimnya diterjemahkan sebagai masjid, dengan makna harfiah berkaitan sujud. Jami atau masjid jami merujuk masjid jamek atau masjid Jumaat, tempat solat berjemaah Jumaat dan khutbah berlangsung. Dalam sejarah, sesebuah bandar mungkin mempunyai banyak masjid kejiranan tetapi jumlah masjid jamek yang lebih terbatas.

Musalla boleh merujuk tempat solat, kadangkala kawasan terbuka dan kadangkala bilik yang dikhaskan di sekolah, lapangan terbang atau tempat kerja. Istilah ini tidak sepadan sepenuhnya dengan kategori bangunan moden di semua tempat. Tanyakan ibadat dan perhimpunan yang ditampung ruang, bukannya menganggap hanya bangunan monumental layak disebut masjid.

Kiblat ialah arah, bukannya objek

Kiblat ialah arah yang dihadapi Muslim ketika solat, menuju Kaabah di Makkah. Ia wujud sama ada bangunan mempunyai ceruk berhias ataupun tidak. Dalam lukisan pelan, kiblat menentukan susunan saf jemaah dan biasanya mengenal pasti sisi utama dewan solat.

Orientasi kiblat bersejarah mungkin tidak sepadan tepat dengan pengiraan geodesi moden. Pembina bekerja berdasarkan pengetahuan geografi, kelaziman hukum, susunan bandar warisan dan amalan ukur yang tersedia. Perbezaan yang terlihat perlu didokumentasikan sebelum dilabel kesilapan pembinaan.

Dinding kiblat menyusun saf solat

Dinding kiblat ialah dinding yang menghadap arah solat. Jemaah berdiri dalam saf sejajar dengannya, sementara imam memimpin dari hadapan. Kedudukannya lebih asas untuk membaca pelan daripada lokasi pintu masuk utama, kubah atau menara tertinggi.

Oleh sebab menumpukan jemaah, dinding kiblat sering ditonjolkan melalui mihrab, tulisan, hiasan permukaan, lorong lebih lebar atau kubah di atas petak di hadapannya. Perkataan “sering” penting: ruang solat ringkas boleh menandai arah tanpa pengolahan monumental.

Mihrab menandai arah tetapi bukan altar

Mihrab biasanya berupa ceruk atau unsur bertanda pada dinding kiblat. Ia menunjukkan arah solat dan kedudukan imam. Contohnya berkisar daripada garis luar cetek yang dilukis hingga ceruk dalam seperti kamar, dengan bahan termasuk plaster, batu berukir, kayu, jubin dan mozek.

Mihrab bukan altar dan tidak mengandungi kehadiran ketuhanan. Ia boleh menjadi bahagian masjid paling kaya hiasan kerana menandai tumpuan arah. Bentuk mihrab juga muncul pada sejadah dan objek mudah alih, dengan garis seperti gerbang menyusun ruang solat peribadi tanpa menjadi ceruk seni bina.

Mimbar ialah pelantar khutbah Jumaat

Mimbar ialah pelantar bertangga berhampiran mihrab dalam masjid jamek. Khatib menyampaikan khutbah Jumaat daripadanya. Mimbar bersejarah boleh berupa karya rumit kayu berukir dan bertatah, batu atau binaan bata; masjid kontemporari mungkin menggunakan tangga kecil boleh alih.

Fungsinya berbeza daripada mihrab. Mihrab menunjukkan arah dan tempat imam ketika solat; mimbar meninggikan khatib untuk khutbah. Kuasa politik juga boleh dinyatakan melalui khutbah, termasuk penyebutan nama pemerintah, maka mimbar turut tergolong dalam sejarah penaungan dan kedaulatan selain reka bentuk perabot.

Dikka atau müezzin mahfili ialah pelantar tinggi

Sesetengah masjid besar mempunyai pelantar dengan nama seperti dikka dalam lingkungan berbahasa Arab atau müezzin mahfili dalam konteks Uthmaniyah. Pembantu atau muazin boleh mengulang gerakan solat atau lafaz agar jemaah besar dapat mengikutinya sebelum adanya penguat suara elektronik.

Pelantar ini bukan mimbar. Ia biasanya berdiri dalam ruang jemaah, bukannya berfungsi sebagai pelantar khutbah di sebelah mihrab. Namakannya hanya apabila dokumentasi tapak menyokong istilah wilayah tersebut; galeri tinggi biasa mungkin diperuntukkan kepada pengunjung, pemerintah, wanita atau pemuzik dalam jenis bangunan lain.

Maqsura ialah kawasan khas, bukannya ciri sejagat

Maqsura ialah kawasan berpagar berhampiran kiblat yang dalam sesetengah masjid bersejarah dikaitkan dengan perlindungan atau ruang khas bagi pemerintah dan pengiring. Ia boleh dibuat daripada penyekat kayu berukir, binaan batu atau penghadang lain. Masjid Agung Kairouan memelihara contoh kayu zaman pertengahan yang terkenal.

Bukan setiap kawasan berpenyekat ialah maqsura. Pembahagi moden untuk wanita, penghadang stor dan pagar pemuliharaan mempunyai sejarah serta fungsi berbeza. Istilah perlu mengikuti bukti tentang tarikh, penaung dan penggunaan, bukannya rupa semata-mata.

Dewan solat boleh mengambil banyak bentuk struktur

Dewan solat menyediakan saf tanpa halangan menghadap kiblat sejauh yang dibenarkan struktur. Tiang, pilar, bentangan bumbung dan laluan membentuk cara jemaah masuk serta menyusun diri. Permaidani boleh memperlihatkan arah saf, tetapi boleh diganti dan tidak harus dianggap sebagai pelan asal.

Masjid boleh menempati dewan bertiang, bilik pusat berkubah, astaka kayu, susunan iwan berkubah atau bangunan sekular yang ditukar guna. Tiada satu bayang bumbung membuktikan atau menolak fungsi masjid. Perhatikan hubungan antara orientasi, saf, mihrab, pintu masuk dan ruang sokongan.

Masjid hipostil menggunakan banyak penyokong

Hipostil bermaksud dewan dengan banyak tiang atau pilar yang menyokong bumbung. Masjid awal dan zaman pertengahan di sebahagian dunia Arab serta Afrika Utara menggunakan dewan solat bertiang yang terbuka ke halaman. Menurut UNESCO, Masjid Agung Kairouan mempunyai ruang solat dengan tujuh belas lorong yang disokong “hutan” tiang marmar dan porfiri.

Hipostil menghuraikan struktur serta pelan, bukannya mazhab atau gaya hiasan. Tiang guna semula mungkin berupa spolia daripada bangunan lama, maka kepala dan batang tiang dalam satu dewan boleh berbeza tarikh serta bahan. Panduan masjid hipostil kami menerangkan bagaimana petak struktur, lorong dan penekanan kiblat bekerjasama.

Iwan ialah ruang berkubah yang terbuka pada satu sisi

Iwan ialah dewan atau ruang besar berkubah yang terbuka pada satu sisi, sering menghadap halaman. Ia berasal daripada seni bina Iran dan Mesopotamia sebelum Islam, kemudian menjadi penting dalam masjid, madrasah, istana dan karavanserai. Perkataan itu menamakan bentuk ruang, bukannya fungsi agama bangunan.

Dalam pelan empat iwan, satu iwan terbuka dari setiap sisi halaman tengah. Iwan kiblat lazimnya dibesarkan atau dihias untuk memandu jemaah ke tumpuan solat. Iwan bukan sekadar sebarang gerbang, ceruk atau portal masuk; panduan iwan dan halaman empat iwan membezakannya daripada pishtaq, fasad monumental yang membingkai pintu masuk.

Sahn dan riwaq menghuraikan susunan halaman

Sahn ialah halaman. Ia boleh menyediakan cahaya, pengudaraan, laluan dan ruang solat tambahan, serta sering menjadi peralihan antara jalan dengan dewan solat. Riwaq ialah arked atau serambi berbumbung yang mungkin mengelilingi halaman dan melindungi pergerakan atau pengajian.

Halaman menanggapi iklim, tanah dan tradisi, serta bukan syarat sejagat. Masjid bandar padat, bangunan iklim sejuk atau bilik yang ditukar guna mungkin tidak mempunyai sahn. Panduan halaman masjid dan wuduk menunjukkan mengapa pancuran, arked dan halaman terbuka perlu dikenal pasti secara berasingan.

Ruang wuduk dan pancuran menyokong penyucian

Wuduk ialah bersuci sebelum solat. Masjid boleh menyediakan paip, besen, tempat duduk, pancuran halaman atau bangunan basuhan berasingan. Perpaipan, privasi, saliran, kebolehcapaian dan laluan ialah bahagian praktikal seni bina walaupun menerima perhatian lebih sedikit daripada kubah serta jubin.

Pancuran halaman tidak semestinya digunakan untuk wuduk, dan kolam hiasan tidak harus dilabel berdasarkan rupa sahaja. Begitu juga, sabil secara sejarah merupakan struktur atau kemudahan pemberian air awam di banyak wilayah; ia bukan sekadar perkataan lain bagi setiap pancuran masjid.

Menara ialah binaan tinggi, bukannya syarat solat

Menara masjid ialah menara yang melekat, bersebelahan atau berkaitan dengan masjid. Ia menyediakan tempat tinggi untuk azan dan menjadi penanda visual utama bandar. Hari ini pembesar suara boleh menyiarkan azan dari menara, bumbung atau fasad.

Bentuk menara amat berbeza: menara persegi di sebahagian Afrika Utara dan Iberia, Malwiya berpilin di Samarra, batang silinder di Iran dan Asia Tengah, bentuk “pensel” langsing di wilayah Uthmaniyah, serta menara bertingkat atau berasaskan bentuk tempatan di tempat lain. Azan awal boleh dilaungkan dari bumbung, dan masjid tidak memerlukan menara monumental untuk berfungsi.

Qubba bermaksud kubah tetapi tugas kubah berbeza

Qubba merujuk kubah atau struktur berkubah. Kubah masjid boleh membentangi dewan solat utama, menekankan petak di hadapan mihrab, menutupi pintu masuk, menandai makam atau menjadi satu unit dalam kelompok kubah lebih kecil. Sistem struktur dan tafsiran simboliknya bergantung pada bangunan.

Kubah lazim tetapi bukan syarat ibadat. Masjid kayu Asia Tenggara mungkin menggunakan bumbung bertingkat; banyak masjid Afrika Barat menggunakan bumbung tanah; ruang solat sederhana menggunakan siling rata. Malah dalam kompleks berkubah, kubah terbesar mungkin menutupi makam atau pintu masuk, bukannya ruang solat utama.

Squinch dan pendentif beralih daripada persegi kepada kubah

Kubah di atas petak persegi memerlukan peralihan geometri dan struktur. Squinch merentangi penjuru dengan gerbang, ceruk atau kubah kecil. Pendentif menggunakan permukaan segi tiga melengkung yang meneruskan kubah ke bawah menuju empat penyokong. Pembina turut mengembangkan rusuk, bentuk bertingkat menonjol dan gabungan berlapis.

Ini penyelesaian struktur dan ruang, walaupun permukaannya boleh dihias. Ia tidak harus disebut muqarnas secara automatik. Mengenal pasti geometri penanggung beban di bawah hiasan membantu membezakan bagaimana kubah sebenarnya bertemu tapaknya.

Muqarnas ialah sistem peralihan atau perkubahan bersel

Muqarnas membahagikan permukaan kepada tingkat sel menonjol dan tenggelam. Ia boleh menempati peralihan kubah, portal, ceruk, birai atau balkoni dan dibuat daripada bata, plaster, batu, kayu atau jubin. Sel mengolah cahaya dan memecahkan permukaan berterusan menjadi bidang geometri berlapis.

“Sarang lebah” ialah perbandingan visual berguna tetapi bukan takrif pembinaan lengkap. Ukiran seperti stalaktit, panel siling berlekuk dan binaan bertingkat menonjol boleh menyerupai muqarnas tanpa berkongsi sistemnya. Panduan pembinaan muqarnas menerangkan unit, unjuran dan pemasangan.

Khat, geometri dan hiasan tumbuhan membawa maklumat berbeza

Jalur khat boleh merekodkan ayat al-Quran, nama penaung, tarikh, wakaf, pembina atau pemulihan. Corak geometri menyusun pengulangan dan perkadaran. Hiasan tumbuhan mungkin digayakan menjadi bentuk melingkar yang kadangkala disebut arabes. Cara hiasan ini boleh menempati permukaan sama tanpa menjadi saling boleh ganti.

Jangan menganggap hiasan masjid tiada figura hidup berdasarkan aturan sejagat mutlak. Penekanan tanpa figura memang kuat dalam banyak konteks agama, tetapi amalan berbeza mengikut bahan, zaman dan lokasi. Lebih penting, hiasan perlu dibaca sebagai bukti material: teknik, tulisan dan pembaikan dapat membantu menarikhkan lapisan bangunan.

Spolia dan pemulihan menjadikan satu bangunan berbilang zaman

Spolia ialah unsur seni bina yang digunakan semula daripada struktur terdahulu, seperti tiang, kepala tiang, blok batu atau panel. Penggunaan semula boleh bersifat praktikal, berprestij, politik atau ketiga-tiganya. Tiang lebih tua daripada masjid tidak membuktikan keseluruhan dewan solat mempunyai tarikh tiang itu.

Masjid juga diperluas dan berubah. Pemerintah baharu menambahkan kubah, menara, maqsura, gerbang atau hiasan; gempa bumi dan kebakaran mendorong pembinaan semula; kemudahan moden mengubah lantai serta dinding. Arkib fotografi Creswell di Victoria and Albert Museum menunjukkan mengapa rekod visual bertarikh penting apabila sesuatu ciri telah berubah atau hilang.

Madrasah, zawiya, khanqah dan külliye berkaitan tetapi berbeza

Madrasah ialah institusi pendidikan, meskipun mungkin mengandungi ruang solat. Zawiya atau khanqah boleh dikaitkan dengan pengajaran, kediaman dan ibadat Sufi, dengan istilah berubah mengikut wilayah. Külliye Uthmaniyah ialah kompleks wakaf lebih besar yang mungkin menggabungkan masjid dengan sekolah, hospital, rumah mandi, dapur, makam atau pasar.

Oleh sebab institusi ini sering berkongsi halaman, kubah dan iwan, gambar sebuah bilik mungkin tidak jelas maknanya. Kenal pasti keseluruhan kompleks, wakaf asal dan hubungan bilik sebelum melabel setiap kamar berkubah sebagai masjid.

Bahan wilayah lebih penting daripada gaya sejagat yang dibayangkan

Dokumentasi UNESCO tentang Djenné menekankan bata tanah dijemur, plaster lumpur sungai dan pengetahuan tukang tempatan. Kairouan menggunakan halaman batu luas, tiang marmar dan porfiri guna semula, dewan hipostil serta menara persegi besar. Masjid Iran boleh menyusun ruang mengelilingi iwan dan kubah bata, sementara pembina Uthmaniyah mengembangkan ruang dalaman pusat berkubah besar.

Kompleks masjid China mungkin menggunakan rangka kayu, halaman dan bentuk bumbung yang dikenali dalam seni bina wilayah. Masjid Asia Tenggara mungkin mempunyai bumbung berlapis berbanding kubah batu. Iklim tempatan, keadaan gempa, bahan tersedia, jaringan pertukangan, penaungan dan bangunan terdahulu semuanya membentuk hasil. “Islam” mengenal pasti hubungan agama dan sejarah, bukannya satu set bahan pembinaan.

Cara membaca pelan masjid langkah demi langkah

1. Cari utara dan tentukan arah kiblat dari tapak.
2. Kenal pasti dinding kiblat dan sebarang mihrab, bukannya bermula dari fasad pintu masuk.
3. Jejaki tempat saf terbentuk dan cara jemaah masuk tanpa melintasinya.
4. Kenal pasti mimbar dan bezakannya daripada pelantar, tangga serta galeri.
5. Petakan halaman, arked, iwan dan dewan solat sebagai unit ruang berasingan.
6. Tandai tempat wuduk, simpanan kasut, laluan dan kebolehcapaian sebagai seni bina berfungsi.
7. Semak kubah, menara dan lapisan hiasan yang tergolong dalam setiap fasa pembinaan.
8. Bandingkan pelan dengan rekod tapak pakar sebelum menentukan jenis wilayah.

Soalan lazim

Adakah setiap masjid mempunyai mihrab? Arah kiblat yang jelas ialah asas, tetapi boleh ditandai tanpa ceruk seni bina dalam, khususnya dalam ruang kecil atau sementara.

Adakah mihrab altar? Tidak. Ia menunjukkan kiblat dan tumpuan solat; solat Islam tidak memerlukan altar.

Apakah perbezaan mimbar dengan menara? Mimbar ialah pelantar bertangga di dalam atau bersebelahan kawasan solat; menara ialah binaan tinggi yang berkaitan dengan azan.

Adakah kubah diwajibkan? Tidak. Kubah ialah ciri seni bina dan simbolik yang meluas, tetapi banyak masjid berfungsi mempunyai bentuk bumbung lain.

Di manakah wanita bersolat? Susunan berbeza: dewan sama, saf di belakang lelaki, kawasan sisi, balkoni atau bilik berasingan mungkin digunakan. Pembahagi moden bukan secara automatik maqsura bersejarah.

Bolehkah bukan Muslim melawat ruang ini? Banyak masjid mengalu-alukan pengunjung di luar waktu solat, tetapi akses, pakaian, fotografi dan susunan jantina ditentukan setempat. Semak panduan masjid berkenaan; panduan lawatan masjid pertama meliputi adab praktikal.

Panduan seni bina berkaitan

• Pelan masjid hipostil — bagaimana tiang, lorong, halaman dan dewan kiblat disatukan.
• Iwan dan halaman empat iwan — perbezaan antara ruang berkubah, arked dan portal.
• Sahn, arked dan pancuran wuduk — bagaimana iklim dan laluan membentuk halaman masjid.
• Masjid Agung Kairouan — kajian kes bertarikh tentang perancangan hipostil, menara, mihrab, mimbar dan lapisan kemudian.
• Masjid Agung Djenné — mengapa bahan tanah dan penyelenggaraan komuniti sebahagian daripada makna seni bina.

Panduan berkaitan daripada Muslim Post

• Fungsi Sejadah: Arah Kiblat, Corak dan Panduan Memilih
• Perbezaan Azan dan Iqamah: Maksud Lafaz serta Waktu Solat
• Apakah Iwan? Dari Dewan Istana ke Laman Empat Iwan

Sumber

1. Smarthistory — Pengenalan seni bina masjid — Digunakan bagi takrif dinding kiblat, mihrab, mimbar, menara, halaman dan kubah serta prinsip bahawa tradisi wilayah menghasilkan bentuk masjid berbeza.
2. Smarthistory — Jenis seni bina masjid yang lazim — Digunakan bagi perbezaan pelan hipostil dan empat iwan serta perbandingan antara Kairouan, Isfahan dan bentuk wilayah China.
3. Metropolitan Museum of Art — Unsur Seni Bina Asas Masjid — Digunakan untuk menyemak silang takrif fungsi serta perbezaan antara unsur seni bina lazim dengan variasi wilayah.
4. Archnet — Rekod tapak Masjid al-Qiblatayn — Digunakan sebagai contoh dokumentasi seni bina pakar yang menghubungkan sejarah tapak, orientasi, pelan dan perubahan bangunan kemudian.
5. Pusat Warisan Dunia UNESCO — Kairouan — Digunakan bagi dewan hipostil Masjid Agung, tujuh belas lorong, halaman, bahan tiang dan menara persegi tiga tingkat.
6. Atlas Warisan Bandar UNESCO — Bandar Lama Djenné — Digunakan bagi bata tanah, plaster lumpur, tukang tempatan, penyelenggaraan bahan dan penyesuaian wilayah Afrika Barat.
7. Victoria and Albert Museum — Foto seni bina K. A. C. Creswell — Digunakan untuk menerangkan bagaimana foto bertarikh mendokumentasikan ciri masjid yang berubah atau musnah, termasuk mimbar Salah al-Din.
8. British Museum — Stuko kawasan mihrab dari Masjid Agung Samarra — Digunakan sebagai contoh objek yang menunjukkan bagaimana bahan binaan digali, tempat penemuan, bahan dan tarikh menyokong pengenalpastian seni bina.