Ο Σαχνάμα του Σαχ Ταχμάσπ: Σπουδαίο Έργο

Η συντονισμένη παραγωγή του χειρογράφου, η ερμηνεία της ποίησης και η διασπορά των σελίδων στους σύγχρονους χρόνους.

Το Σαχναμέ που δημιουργήθηκε για τον σάχη Ταχμάσπ είναι μνημειακό σαφαβιδικό αντίγραφο του δέκατου έκτου αιώνα του περσικού Βιβλίου των Βασιλέων του Φερντοουσί. Παραγόμενο στην Ταμπρίζ επί περισσότερο από μία δεκαετία, συνδύαζε αρχικά 759 φύλλα περσικών στίχων με 258 ζωγραφιές, χαρτί πασπαλισμένο με χρυσό, διακόσμηση και βιβλιοδεσία. Ο ακριβής αρχικός χορηγός συζητείται, αλλά το έργο άνθησε επί Ταχμάσπ Α΄. Ο πλήρης κώδικας ταξίδεψε στην οθωμανική αυλή ως διπλωματικό δώρο το 1568, απέκτησε οθωμανικές σημειώσεις, εντάχθηκε στις συλλογές Ρότσιλντ και Χότον και διαμελίστηκε τον εικοστό αιώνα. Σήμερα οι ζωγραφιές και τα φύλλα κειμένου μοιράζονται μεταξύ Τεχεράνης, μουσείων και ιδιωτικών συλλογών. Μια αποσπασμένη σελίδα είναι επομένως σαφαβιδικό έργο τέχνης και τεκμήριο χειρογράφου του οποίου η ακολουθία διαταράχθηκε υλικά.

Βασικά στοιχεία για το χειρόγραφο

Κείμενο: το Σαχναμέ του Φερντοουσί, έπος των θρυλικών και ιστορικών βασιλέων του Ιράν, που ολοκληρώθηκε γύρω στο 1010.
Παραγωγή: Ταμπρίζ, κυρίως από τη δεκαετία του 1520 έως τη δεκαετία του 1530, με ορισμένες μελέτες να επεκτείνουν την εργασία στις αρχές της δεκαετίας του 1540.
Κλίμακα: 759 φύλλα και 258 ζωγραφιές στο πλήρες χειρόγραφο, με μεγάλα φύλλα περίπου 47 επί 32 εκατοστών.
Χορηγία: πιθανώς άρχισε επί σάχη Ισμαήλ Α΄ και συνεχίστηκε ως καθοριστικό αυλικό έργο υπό τον γιο του, σάχη Ταχμάσπ Α΄.
Διπλωματική μεταφορά: προσφέρθηκε στον Οθωμανό σουλτάνο Σελίμ Β΄ από σαφαβιδική πρεσβεία που έφτασε στην Αδριανούπολη στις 21 Φεβρουαρίου 1568.
Σημερινή κατάσταση: διασκορπισμένο· 78 ζωγραφιές βρίσκονται στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, 118 παρέμειναν με το σώμα κειμένου που επέστρεψε στην Τεχεράνη το 1994 και άλλα φύλλα βρίσκονται σε δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές.

Τι είναι το Σαχναμέ και τι δεν είναι αυτό το αντίγραφο

Το ποίημα του Φερντοουσί αφηγείται τεράστια ιστορία ιρανικής βασιλείας, από τη δημιουργία και τους θρυλικούς ηγεμόνες μέχρι ηρωικούς κύκλους και την πτώση της σασανιδικής δυναστείας. Υπήρχε σε πολλά χειρόγραφα, απαγγελίες και μεταγενέστερες εκδόσεις. Το «Σαχναμέ του σάχη Ταχμάσπ» δηλώνει συγκεκριμένο εικονογραφημένο αντίγραφο, αποκαλούμενο επίσης Σαχναμέ-γιε Σαχί ή Σαχναμέ Χότον. Δεν είναι το αρχικό χειρόγραφο του Φερντοουσί και μια σελίδα άλλου Σαχναμέ δεν ανήκει σε αυτό επειδή απλώς μοιάζει το επεισόδιο ή η τεχνοτροπία.

Η ταυτοποίηση εξαρτάται από κωδικολογία και προέλευση: διαστάσεις φύλλου, χαρτί και χάραξη γραμμών, περσική γραφή, θέση κειμένου, ζωγραφική τεχνική, παλαιούς αριθμούς φύλλων, επιγραφές και τεκμηριωμένη αλυσίδα ιδιοκτησίας. Οι μουσειακοί κατάλογοι περιγράφουν αποσπασμένο φύλλο ως «από το Σαχναμέ του σάχη Ταχμάσπ» αφού συσχετίσουν τα χαρακτηριστικά με τον διασκορπισμένο κώδικα. Οι εικόνες αναζήτησης συχνά παραλείπουν εμπρόσθια και οπίσθια όψη και κείμενο γύρω από τη ζωγραφιά, αλλά αυτά μπορεί να είναι κρίσιμα για την τοποθέτηση του φύλλου στο έπος.

Πότε άρχισε η παραγωγή και γιατί ο χορηγός παραμένει υπό συζήτηση

Το χειρόγραφο χρονολογείται γενικά από τη δεκαετία του 1520 έως τουλάχιστον τη δεκαετία του 1530. Μία πρόταση θεωρεί αρχικό χορηγό τον σάχη Ισμαήλ Α΄, ιδρυτή της σαφαβιδικής δυναστείας, πριν πεθάνει το 1524· άλλη τονίζει τον Ταχμάσπ, που διαδέχθηκε ως παιδί και ασχολήθηκε βαθιά με τις τέχνες του βιβλίου. Δεν σώζεται απλή σύμβαση παραγγελίας με μία ημερομηνία έναρξης. Οι μουσειακές εγγραφές χρησιμοποιούν επομένως προσεκτικές διατυπώσεις, όπως «πιθανώς άρχισε επί Ισμαήλ» και «ολοκληρώθηκε για τον Ταχμάσπ».

Ένα ζωγραφισμένο φύλλο, το 516, φέρει ημερομηνία 934 έτους Εγίρας, δηλαδή 1527–28 μ.Χ. Χρονολογεί το συγκεκριμένο φύλλο, όχι την ολοκλήρωση και των 759. Τεχνοτροπικές ομάδες και σταδιοδρομίες καλλιτεχνών δείχνουν ότι το έργο εκτεινόταν σε μεταβαλλόμενο προσωπικό και φάσεις. Η δήλωση ότι ολόκληρο το χειρόγραφο «έγινε το 1527» συγχέει τη μοναδική χρονολογημένη ζωγραφιά με εκστρατεία παραγωγής μεγαλύτερη της δεκαετίας.

Ένα βασιλικό εργαστήριο κατασκεύασε συλλογικά το βιβλίο

Τόσο μεγάλο χειρόγραφο απαιτούσε καλλιγράφους, ζωγράφους, σχεδιαστές, διακοσμητές, ειδικούς χρυσοπασπαλίσματος και χαρτιού, χαράκτες περιθωρίων και βιβλιοδέτες. Η σύγχρονη έρευνα κατονομάζει τρεις διαδοχικούς επόπτες και καλλιτέχνες διαφορετικών τοπικών παραδόσεων. Ο Σουλτάν Μουχάμαντ, ο Μιρ Μουσαβίρ, ο Άκα Μιράκ και ο Ντουστ Μουχάμαντ συγκαταλέγονται στους γνωστότερους, αλλά η εργαστηριακή πρακτική δεν απαιτούσε κάθε συμμετέχων να υπογράφει κάθε εργασία. Μια σύνθεση μπορούσε να περνά από στάδια σχεδιασμού, σχεδίου, χρώματος και τελειώματος.

Η απόδοση είναι συνεπώς επιχείρημα βασισμένο σε τεχνοτροπία, τεκμηριωτικές σημειώσεις και σύγκριση, όχι πλήρης μισθοδοτικός κατάλογος. Η ιστορία σαφαβιδικών τεχνών του βιβλίου της UNESCO σημειώνει ότι μόνο δύο ζωγραφιές φέρουν παλιές σημειώσεις απόδοσης με ονόματα καλλιτεχνών, ενώ οι περισσότερες αποδόσεις ανασυντέθηκαν από ερευνητές. Το «αποδίδεται στον Σουλτάν Μουχάμαντ» διαφέρει από το «υπογράφεται από τον Σουλτάν Μουχάμαντ». Η διάκριση προστατεύει τον συλλογικό χαρακτήρα και την αβεβαιότητα γύρω από μεμονωμένα χέρια.

Πώς λειτουργούσαν μαζί 759 φύλλα και 258 ζωγραφιές

Τα φύλλα ήταν μεγάλα, γραμμένα σε λεπτή γραφή νασταλίκ και πλαισιωμένα από χρωματιστά περιθώρια πυκνά πασπαλισμένα με χρυσό. Οι ζωγραφιές δεν σχηματίζουν ομοιόμορφη σειρά ορθογωνίων. Κάθε σύνθεση διαπραγματεύεται διαφορετικά τις στήλες κειμένου: κάποιες παραμένουν εντός των γραπτών περιοχών, ενώ άλλες διακόπτουν στήλες ή επεκτείνονται στα περιθώρια. Αδιαφανής υδατογραφία, μελάνι, χρυσός και ενίοτε ασήμι δημιουργούσαν πολυεπίπεδες επιφάνειες, των οποίων κλίμακα και αντανακλάσεις δύσκολα αναπαράγονται σε οθόνη τηλεφώνου.

Ο αριθμός 258 αφορά ζωγραφιές, όχι 258 σελίδες ολόκληρου του βιβλίου. Ένα φύλλο έχει δύο όψεις, εμπρόσθια και οπίσθια, και μπορεί να φέρει μόνο κείμενο, κείμενο με εικόνα ή διακοσμημένες επικεφαλίδες. Μουσειακές περιγραφές μετρούν μερικές φορές εικονογραφημένα φύλλα, ενώ περιλήψεις συλλογών μετρούν ζωγραφιές, προκαλώντας φαινομενικές αποκλίσεις, όπως 76 ή 77 δωρηθέντα φύλλα με 78 ζωγραφιές. Ένας αξιόπιστος κατάλογος καταγράφει τη μονάδα μέτρησης.

Οι ζωγραφιές ερμηνεύουν το θρυλικό Ιράν μέσα από σαφαβιδική οπτική κουλτούρα

Οι εικόνες δεν επιχειρούν αρχαιολογική ανασύνθεση των μυθικών βασιλέων του Ιράν. Ήρωες και αυλικοί εμφανίζονται με ενδύματα, πανοπλίες, αρχιτεκτονική, κήπους και αυλικά περιβάλλοντα του δέκατου έκτου αιώνα. Αυτή η οπτική μετάφραση έκανε το παρελθόν του Φερντοουσί κατανοητό στους Σαφαβίδες θεατές και συνέδεε ιδεώδη βασιλεία, τελετουργία, σύγκρουση και ηθική επιλογή με την αυλή του Ταχμάσπ. Αποτελεί τεκμήριο σαφαβιδικού υλικού πολιτισμού και ερμηνεία του ποιήματος.

Το τοπίο είναι ενεργό και όχι απλώς διακοσμητικό. Βράχοι, δέντρα, ζώα, σκηνές και πλήθη ορίζουν ιεραρχία, κρύβουν δράση ή οδηγούν το βλέμμα σε αφηγηματικό κέντρο. Ο αναγνώστης πρέπει πρώτα να αναγνωρίζει το επεισόδιο και τους γύρω στίχους και κατόπιν να εξετάζει τι επέλεξε, συνδύασε ή άλλαξε ο ζωγράφος. Η απομόνωση εικόνας από κείμενο μετατρέπει μια ερμηνευτική σκηνή σε γενική «περσική μικρογραφία» και σβήνει τον λόγο της θέσης της στο βιβλίο.

Η Αυλή του Γκαγιουμάρς δείχνει γιατί η απόδοση απαιτεί τεκμήρια

Η περίφημη Αυλή του Γκαγιουμάρς, σήμερα στο Μουσείο Αγά Χαν, απεικονίζει τον πρώτο βασιλιά ενθρονισμένο σε ορεινό περιβάλλον, ανάμεσα σε αυλικούς, ζώα και λεπτομερώς παρατηρημένη βλάστηση. Αποδίδεται στον Σουλτάν Μουχάμαντ, κορυφαίο ζωγράφο της Ταμπρίζ συνδεδεμένο με τη βασιλική βιβλιοθήκη και την καλλιτεχνική εκπαίδευση του Ταχμάσπ. Η απόδοση είναι ιδιαίτερα επιδραστική, αλλά η μουσειακή διατύπωση εξακολουθεί να δείχνει ότι πρόκειται για απόδοση και όχι για σωζόμενη υπογραφή στην επιφάνεια.

Η σελίδα δείχνει επίσης γιατί οι αναπαραγωγές ισοπεδώνουν το αντικείμενο. Μικροσκοπικές μορφές, διακοσμημένα ενδύματα και χρυσές λεπτομέρειες προσκαλούν κοντινή θέαση, ενώ πλαίσια κειμένου συνδέουν τη συνέλευση με την αφήγηση του Φερντοουσί. Η φήμη της δεν πρέπει να την καθιστά υποκατάστατο και των 258 ζωγραφιών. Διαφορετικές εργαστηριακές φάσεις εμφανίζουν διαφορετικές συνθετικές συνήθειες και καλλιτεχνικές καταβολές, μεταξύ τους τη συνάντηση παραδόσεων Χεράτ και Ταμπρίζ.

Η πρεσβεία του 1568 μετέτρεψε τον κώδικα σε διπλωματικό αντικείμενο

Σύγχρονες οθωμανικές και ευρωπαϊκές αναφορές τοποθετούν την άφιξη της σαφαβιδικής πρεσβείας στην Αδριανούπολη στις 21 Φεβρουαρίου 1568. Η αντιπροσωπεία έφερε 34 καμήλες με δώρα για τον σουλτάνο Σελίμ Β΄. Οθωμανική αφήγηση περιγράφει ρητά πολυτελές Σαχναμέ κατασκευασμένο στο όνομα του σάχη Ταχμάσπ, παρότι καταγράφει 259 μικρογραφίες αντί των αποδεκτών 258. Αυτός ο σχεδόν σύγχρονος κατάλογος είναι ισχυρότερο τεκμήριο από μεταγενέστερη ρομαντική ιστορία επιλογής του δώρου.

Το δώρο σημάδευε σχέσεις αντίπαλων μουσουλμανικών αυτοκρατοριών μετά την ανάρρηση του Σελίμ. Μπορούσε να επιδεικνύει σαφαβιδικούς πόρους, λογοτεχνικό κύρος και εργαστηριακή αριστεία, συμμετέχοντας στη διπλωματική εθιμοτυπία. Τα ακριβή κίνητρα παραμένουν ερμηνευτικά ανοιχτά. Ασφαλέστερο είναι ότι λειτούργησε ως βασιλικό διπλωματικό δώρο, παρά ότι αποτέλεσε απολογία, συνθήκη ειρήνης ή προσωπική απόρριψη της ζωγραφικής χωρίς άμεση τεκμηρίωση.

Οι Οθωμανοί αναγνώστες πρόσθεσαν άλλη στρώση γύρω στο 1800

Το χειρόγραφο παρέμεινε επί αιώνες στη βιβλιοθήκη του Τοπ Καπί. Γύρω στο 1800 εισήχθησαν στον κώδικα οθωμανικές τουρκικές περιγραφές και σχόλια των ζωγραφιών. Οι προσθήκες δείχνουν συνεχιζόμενη ανάγνωση και επιμελητικό ενδιαφέρον αντί για παθητική αποθήκευση. Κάνουν επίσης το αντικείμενο ιστορία πρόσληψης: περσικοί στίχοι και σαφαβιδικές εικόνες ερμηνεύονταν σε μεταγενέστερη οθωμανική αυλή.

Ένα ένθετο δεν ανήκει στην αρχική παραγωγή του δέκατου έκτου αιώνα μόνο επειδή ταξίδευε μέσα στην ίδια βιβλιοδεσία. Συντηρητές και καταλογογράφοι διακρίνουν χαρτί, γραφικό χέρι, γλώσσα και ημερομηνία ώστε η μεταγενέστερη πρόσληψη να μη συγχέεται με το σαφαβιδικό εργαστήριο. Η ψηφιακή ανασύνθεση πρέπει να διατηρεί τη στρωματοποιημένη ιστορία, επισημαίνοντας προσθήκες αντί να τις αφαιρεί σιωπηρά ή να παρουσιάζει κάθε φύλλο ως σύγχρονο των άλλων.

Πώς το πλήρες χειρόγραφο εντάχθηκε σε σύγχρονες συλλογές

Έως το 1903 ο κώδικας βρισκόταν στη συλλογή του Εντμόν ντε Ρότσιλντ. Απόγονος τον πούλησε το 1959 στον Άρθουρ Α. Χότον τον νεότερο. Το 1970 ο Χότον δώρισε εικονογραφημένα φύλλα στο Μητροπολιτικό Μουσείο για την εκατονταετηρίδα του· θεσμικές αναφορές περιγράφουν 78 ζωγραφιές σε 76 ή 77 εικονογραφημένα φύλλα, ανάλογα με τον τρόπο καταμέτρησης. Μεμονωμένες σελίδες πέρασαν κατόπιν σε δημοπρασίες, αποθέματα εμπόρων, μουσεία και ιδιωτικές συλλογές.

Η ιστορία δημιούργησε τη σύγχρονη ονομασία «Σαχναμέ Χότον», αλλά σημαδεύει και τη στιγμή που ένα δεμένο βιβλίο έγινε αγορά μεμονωμένων έργων. Η απόσπαση διευκόλυνε την έκθεση και συλλογή συγκεκριμένων ζωγραφιών. Διέκοψε ακολουθίες κειμένου και εικόνας, υλικές συζεύξεις και ρυθμό ξεφυλλίσματος. Η προέλευση μετά το 1959 δεν είναι επομένως προαιρετικό παράρτημα: εξηγεί γιατί ένα φύλλο βρίσκεται σήμερα σε Νέα Υόρκη, Τορόντο, Ουάσινγκτον, Βερολίνο ή άλλη συλλογή.

Η διασπορά ήταν επέμβαση, όχι ουδέτερη αλλαγή μορφής

Ο χαρακτηρισμός «μικρογραφίες» μπορεί να ενθαρρύνει την αντιμετώπιση των σελίδων ως ανεξάρτητων εικόνων που έτυχε κάποτε να δεθούν. Σχεδιάστηκαν μέσα σε κώδικα. Η αφαίρεση φύλλων άλλαξε σχέσεις εμπρόσθιων και οπίσθιων όψεων, εικόνων και γειτονικών επεισοδίων, διακοσμημένων ανοιγμάτων και βάρους συσσωρευμένων σελίδων. Επέτρεψε επίσης σε ιεραρχίες τιμής και πατρότητας να αναδιοργανώσουν ένα συλλογικό χειρόγραφο γύρω από λίγες διάσημες ζωγραφιές.

Το 1994 το σωζόμενο σώμα κειμένου, η βιβλιοδεσία και 118 εναπομείνασες ζωγραφιές ανταλλάχθηκαν με το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης για τη Γυναίκα III του Βίλεμ ντε Κούνινγκ. Η μεταφορά επέστρεψε το μεγαλύτερο σωζόμενο σώμα στο Ιράν, αλλά δεν επανένωσε τα ήδη διασκορπισμένα φύλλα. Ο ισχυρισμός ότι «ολόκληρο το Σαχναμέ επέστρεψε στην Τεχεράνη» είναι επομένως ψευδής. Η ομάδα της Τεχεράνης και τα διάσπαρτα φύλλα αποτελούν μαζί τη σωζόμενη υλική ιστορία.

Πώς επαληθεύουμε αποσπασμένο φύλλο του Σαχναμέ Ταχμάσπ

Καταγράψτε αριθμό εισαγωγής μουσείου ή συλλογής, όχι μόνο αντιγραμμένη λεζάντα εικόνας.
Προσδιορίστε επεισόδιο, αριθμό φύλλου, εμπρόσθια ή οπίσθια όψη και περσικό κείμενο γύρω από τη ζωγραφιά.
Διαχωρίστε υπογεγραμμένο ή εγγεγραμμένο όνομα από σύγχρονη τεχνοτροπική απόδοση.
Ελέγξτε διαστάσεις, υλικά, γραφή, χάραξη γραμμών και περιθώρια έναντι των εγγραφών του κώδικα.
Ιχνηλατήστε ιδιοκτησία από τις οθωμανικές φάσεις και τις συλλογές Ρότσιλντ και Χότον έως τον σημερινό κάτοχο.
Δηλώστε αν μια καταμέτρηση αφορά ζωγραφιές, εικονογραφημένα φύλλα, φύλλα ή σελίδες.

Οι έλεγχοι αποτρέπουν επίσης σύγχυση με το παλαιότερο Μεγάλο Μογγολικό Σαχναμέ, άλλα σαφαβιδικά βασιλικά αντίγραφα και μεταγενέστερα χειρόγραφα των ίδιων επεισοδίων. Μια αξιόπιστη εγγραφή πρέπει να είναι αρκετά συγκεκριμένη ώστε άλλος αναγνώστης να μπορεί να εντοπίσει το ίδιο υλικό φύλλο.

Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να αποκαταστήσει η ψηφιακή ανασύνθεση

Μια κοινή ψηφιακή ακολουθία μπορεί να επανενώσει εικόνες υψηλής ανάλυσης, θέσεις κειμένου, αριθμούς φύλλων και ιστορίες καταλόγων διαφορετικών συλλογών. Επιτρέπει σύγκριση εργαστηριακών φάσεων και συνεκτικότερη παρακολούθηση της αφήγησης του Φερντοουσί από μια πινακοθήκη αποσυνδεδεμένων αριστουργημάτων. Μπορεί επίσης να αποκαλύπτει ελλείποντα φύλλα και ασυνεπή παλιά αρίθμηση, αντί να προσποιείται πληρότητα.

Η οθόνη δεν αποκαθιστά την αρχική δομή βιβλιοδεσίας, το πάχος, την κλίμακα, την αντανάκλαση μετάλλου, την υφή χρωστικών ή τον ακριβή ρυθμό ξεφυλλίσματος. Ούτε ένα διαδικτυακό μοντάζ σβήνει τις νομικές και εμπορικές ιστορίες των αποσπασμένων αντικειμένων. Η καλύτερη ψηφιακή ανασύνθεση είναι διαφανής ως προς πηγές εικόνων, βαθμονόμηση χρώματος, περικοπή και κενά. Είναι ερευνητικό μοντέλο του κώδικα, όχι ο ίδιος ο κώδικας.

Συμπληρωματική ανάγνωση

Πώς ο σάχης Ισμαήλ Α΄ ίδρυσε το σαφαβιδικό κράτος — Πολιτικό πλαίσιο του πιθανού πρώτου χορηγού και της διαδοχής του Ταχμάσπ.
Πώς το σαφαβιδικό Ιράν έγινε δωδεκαδικό σιιτικό — Το θρησκευτικό και θεσμικό περιβάλλον της σαφαβιδικής βασιλικής κουλτούρας.
Πώς δημιουργούνταν οι οθωμανικές ζωγραφιές χειρογράφων — Σύγκριση με την αυλή που δέχθηκε το βιβλίο το 1568.
Πώς διαβάζουμε το χαλί του Αρνταμπίλ — Άλλο σαφαβιδικό αυλικό αντικείμενο που απαιτεί ανάλυση υλικού, επιγραφής και προέλευσης.
Ο σάχης Αμπάς Α΄, το Ισφαχάν και το σαφαβιδικό μετάξι — Οι μεταγενέστερες μετακινήσεις εργαστηρίων, εμπόρων και πρωτεύουσας της δυναστείας.

Σχετικοί οδηγοί του Muslim Post

Πηγές

Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, Το Σαχναμέ του σάχη Ταχμάσπ — Η ιστορία του χειρογράφου παρέχει τα 759 φύλλα, τις 258 ζωγραφιές, τα τεκμήρια πρεσβείας του 1568, τις οθωμανικές προσθήκες και τις 78 ζωγραφιές του μουσείου.
Μουσείο Αγά Χαν, Ο θάνατος του Ζαχάκ από το Σαχναμέ του σάχη Ταχμάσπ — Η εγγραφή δίνει την αμφισβητούμενη παραγγελία, τις εργαστηριακές φάσεις, τον διαμελισμό του 1970 και την ανταλλαγή του 1994 του εναπομείναντος κειμένου και 118 εικόνων.
Μουσείο Αγά Χαν, Η αυλή του Γκαγιουμάρς — Το καταλογογραφημένο φύλλο στηρίζει τη συζήτηση απόδοσης στον Σουλτάν Μουχάμαντ, πλαισίου βασιλικής βιβλιοθήκης και διάκρισης μουσειακής απόδοσης και υπογραφής.
Εθνικό Μουσείο Ασιατικής Τέχνης Smithsonian, Ο Φαριντούν πλήττει τον Ζαχάκ — Η εγγραφή αποσπασμένου φύλλου δείχνει την τεκμηρίωση όψεων, γραφής, διαστάσεων, υλικών, χορηγού και απόδοσης καλλιτέχνη.
Συλλογές Khalili, Δέκα φύλλα από το Σαχναμέ του σάχη Ταχμάσπ — Εξηγεί υλικά μεγάλου σχήματος, το χρονολογημένο φύλλο 516, συλλογική παραγωγή, τεχνοτροπική ποικιλία και το εύρος από τη δεκαετία του 1520 έως του 1540.
Μουσείο Fitzwilliam, Ο Καράν σκοτώνει τον Μπαρμάν — Συνδέει τα 759 φύλλα και τις 258 εικόνες με το διπλωματικό δώρο, την ιστορία του Τοπ Καπί και τη διασπορά του εικοστού αιώνα.
Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης Βερολίνου, Μια ζωγραφιά από το Σαχναμέ — Περιγράφει εργαστήριο Ταμπρίζ, νασταλίκ, ακριβές χρωστικές, καλλιτεχνικό δίκτυο και μεταγενέστερη βασιλική και μουσειακή ιστορία.
Δρόμοι του Μεταξιού UNESCO, Τέχνες του βιβλίου, ζωγραφική και καλλιγραφία — Το επιστημονικό κεφάλαιο καταγράφει 258 μικρογραφίες, μεγάλο σχήμα, χρυσοπασπαλισμένα περιθώρια, χρονολόγηση, περιορισμένες παλιές σημειώσεις απόδοσης και επιστροφή 118 ζωγραφιών στο Ιράν το 1994.
Μουσείο Χωρίς Σύνορα, Δέκα φύλλα από το Σαχναμέ του σάχη Ταχμάσπ — Η διασυλλεκτική εγγραφή διευκρινίζει ότι οι ανεξάρτητες μορφές ζωγραφικής απαιτούσαν συντονισμό γραφέων, ζωγράφων και τεχνιτών περιθωρίων και συνοψίζει τη σημερινή διασπορά.